Pengaruh Supervisi Kepala Ruangan Terhadap Kelengkapan Dokumentasi Asuhan Keperawatan Di Ruang Rawat Inap Rumah Sakit Umum Daerah Teungku Peukan Kabupaten Aceh Barat Daya

(1)

P

PE

EN

NG

GA

AR

RU

UH

H

S

SU

UP

PE

ER

RV

VI

IS

SI

I

K

K

EP

E

PA

AL

LA

A

R

RU

UA

AN

NG

GA

AN

N

TE

T

ER

RH

HA

AD

DA

A

P

P

KE

K

EL

LE

EN

NG

GK

KA

AP

PA

AN

N

D

DO

OK

K

UM

U

ME

EN

NT

TA

AS

SI

I

A

AS

SU

UH

HA

AN

N

K

KE

EP

PE

ER

RA

AW

WA

AT

TA

A

N

N

D

DI

I

RU

R

UA

AN

NG

G

R

RA

AW

WA

AT

T

I

IN

NA

AP

P

R

RU

UM

MA

AH

H

SA

S

AK

K

IT

I

T

U

UM

MU

UM

M

D

DA

AE

ER

RA

AH

H

TE

T

EU

UN

NG

GK

K

U

U

P

PE

EU

UK

KA

AN

N

K

KA

AB

BU

U

PA

P

AT

TE

EN

N

A

AC

CE

EH

H

B

BA

AR

RA

AT

T

D

DA

AY

YA

A

T

TA

A

HU

H

UN

N

2

2

01

0

14

4

S

SK

K

RI

R

IP

PS

SI

I

O Olleehh ::

C

CU

UT

T

M

MU

UT

TI

IA

A

I

IM

ME

EL

LD

DA

A

1

13

3

11

1

1

21

2

1

09

0

9

3

3

F

FA

AK

KU

UL

LT

TA

AS

S

K

K

EP

E

PE

ER

RA

AW

WA

AT

TA

AN

N

U

UN

NI

I

VE

V

ER

RS

SI

IT

TA

AS

S

S

SU

UM

MA

AT

TE

ER

RA

A

U

UT

TA

A

RA

R

A

2


(2)

(3)

(4)

P

PRRAAKKAATTAA

P

Puujjii bbeesseerrttaa ssyyuukkuurr ppeennuulliiss ppaannjjaattkkaann kkeehhaaddiirraatt AALLLLAAHH SSWWTT aattaass r

raahhmmaattNNyyaasseehhiinnggggaappeennuulliissaannsskkrriippssiiyyaannggbbeerrjjuudduull“P“Peennggaarruuhh ssuuppeerrvviissii kkeeppaallaa r

ruuaannggaann teterrhhaaddaapp kekelleennggkkaappaann dodokkuummeennttaassii asasuuhhaann kekeppeerraawwaattaann ddii ruruaanngg r

raawwaatt ininaapp RuRummaahh SaSakkiitt UUmmuumm DaDaeerraahh TeTeuunnggkkuu PPeeuukkaann KaKabbuuppaatteenn AcAceehh B

Baarraatt DDaayyaa”” ddaappaatt ddiisseelleessaaiikkaann.. SSkkrriippssii iinnii ddiittuulliiss tteerrkkaaiitt ddeennggaann ppeerrssyyaarraattaann u

unnttuukk mmeemmppeerroolleehh ggeellaarr SSaarrjjaannaa KKeeppeerraawwaattaann ppaaddaa FFaakkuullttaass KKeeppeerraawwaattaann U

UnniivveerrssiittaassSSuummaatteerraaUUttaarraa.. U

Uccaappaann tteerriimmaakkaassiihh ppeennuulliiss ssaammppaaiikkaann kkeeppaaddaa ppiihhaakk--ppiihhaakk yyaanngg tteellaahh m

meemmbbeerriikkaannbbaannttuuaannddaanndduukkuunnggaannddaallaammpprroosseessppeennyyeelleessaaiiaannsskkrriippssiiiinnii::

1. dr. Dedi Ardinata, M.Kes sebagai Dekan Fakultas Keperawatan Universitas Sumatera Utara yang telah memfasilitasi terlaksananya pendidikan sehingga penelitian ini dapat diselesaikan.

2. Erniyati, S.Kp., MNS Selaku Pembantu Dekan I Fakultas Keperawatan Universitas Sumatera Utara.

3. Salbiah, S.Kp., M.kep selaku pembimbing yang telah memberikan arahan dan bimbingan dengan penuh perhatian dan cermat, sehingga penelitian ini dapat diselesaikan dengan baik.

4. Nur Afi Darti, S.Kp., M.Kep selaku penguji 1 yang telah memberikan masukan, arahan dan saran untuk perbaikan penelitian ini.

5. Diah Arrum, S.Kep., Ns., M.kep selaku penguji 2 yang telah memberikan masukan, arahan dan saran untuk perbaikan penelitian ini.

6. Seluruh dosen Fakultas Keperawatan Universitas Sumatera Utara beserta staf yang telah membantu selama proses pendidikan.

7. Direktur RSUD Teungku Pekan Aceh Barat Daya yang telah memberikan izin untuk melakukan penelitian di RSUD Teungku Peukan Kabupaten Aceh Barat Daya.

8. Kepala ruangan rawat inap penyakit dalam, ruangan rawat inap anak dan ruangan rawat inap bedah yang telah memberikan kesempatan, dukungan, dan masukan selama proses penelitian.


(5)

9. Teristimewa sekali untuk ayahanda T. Ruslan Ahmad, SP dan ibunda Asmara (terimakasih atas kasih sayang dan jasa-jasanya yang tak terbalas), Suamiku tercinta Samsul Kamal (terimakasih atas dukungan dan kesabarannya yang luar biasa), anakku tersayang Muhammad Rafi Al Farras (yang begitu sabar dan mendukung mama sepenuhnya), Adinda T.Charis Darosman ( Semoga cepat menyusul Sarjananya) serta keluarga besar yang senantiasa memberikan semangat dorongan secara moril, materil, serta spiritual selama penulis mengikuti pendidikan Sarjana Keperawatan di Fakultas Keperawatan Universitas Sumatera Utara.

10.Rekan-rekan Mahasiswa Ekstensi Keperawatan angkatan 2013 Fakultas Keperawatan Universitas Sumatera Utara yang telah banyak memberikan bantuan, motivasi, partisipasi dan saran-saran kepada penulis dalam menyelesaikan skripsi ini.

11.Seluruh pihak yang telah membantu penyelesaian penelitian ini.

P

Peennuulliissssaannggaattmmeenngghhaarraappkkaannkkrriittiikkddaannssaarraannyyaannggssiiffaattnnyyaammeemmbbaanngguunnddeemmii k

keesseemmppuurrnnaaaannsskkrriippssiiiinniiddiimmaassaayyaannggaakkaannddaattaannggddaannbbeerrmmaannffaaaattbbaaggiippeemmbbaaccaa p

paaddaa uummuummnnyyaa ddaann ppeennuulliiss kkhhuussuussnnyyaa.. SSeemmooggaa sseeggaallaa bbaannttuuaann,, kkeebbaaiikkaann ddaann d

duukkuunnggaann yyaanngg tteellaahh ddiibbeerriikkaann kkeeppaaddaa ppeennuulliiss mmeennddaappaatt bbeerrkkaahh,, rraahhmmaatt ddaann h

hiiddaayyaahhddaarriiAALLLLAAHHSSWWTT,,AAmmiinn..

Medan, Februari 2015


(6)

D

DAAFFTTAARR IISSII

HHaallaammaann L

LEEMMBBAARR PPEERRSSEETTUUJJUUAANN...................................................................................................................................................... H

HAALLAAMMAANN PPEERRNNYYAATTAAAANN................................................................................................................................................ P

PRRAAKKAATTAA.............................................................................................................................................................................................................. D

DAAFFTTAARR IISSII........................................................................................................................................................................................................ D

DAAFFTTAARR LLAAMMPPIIRRAANN...................................................................................................................................................................... D

DAAFFTTAARR SSKKEEMMAA...................................................................................................................................................................................... D

DAAFFTTAARR TTAABBEELL........................................................................................................................................................................................ A

ABBSSTTRRAAKK................................................................................................................................................................................................................ i i i iii i iiiii

v v v viiii v viiiiii

i ixx

x x B

BAABB II PEPENNDDAAHHUULLUUAANN

A

A.. LLaattaarrBBeellaakkaanngg... 11

B

B.. RRuummuussaannMMaassaallaahh... 77

C

C.. PPeerrttaannyyaaaannPPeenneelliittiiaann...

D

D.. TTuujjuuaannPPeenneelliittiiaann...

8

8

8

8

1

1..TTuujjuuaannUUmmuumm... 88

2

2..TTuujjuuaannKKhhuussuuss... 88

E

E.. MMaannffaaaattPPeenneelliittiiaann... 99 B

BAABB IIII TITINNJJAAUUAANN KKEEPPUUSSTTAAKKAAAANN

A. Konsep Asuhan Keperawatan... 1. Pengertian... 2. Tujuan Asuhan Keperawatan... 3. Metode Asuhan Keperawatan... 4. Sifat-sifat Proses Keperawatan... 5.Komponen Proses Keperawatan... B. Konsep Dokumentasi Asuhan Keperawatan ... 1. Pengertian... 2. Tujuan dan Manfaat Dokumentasi... 3. Komponen Dokumentasi... 4.Prinsip-Prinsip Dokumentasi... 5.Model Dokumentasi Keperawatan... C. Konsep Supervisi... 1. Pengertian... 2. Manfaat Supervisi... 3. Teknik Supervisi... 4. Prinsip-Prinsip Supervisi... 5. Pelaksana Supervisi... 6. Kompetensi Yang Dimiliki Supervisor... 7. Bentuk Supervisi Klinik Keperawatan...

1

100 1

100 1

100 1

111 1

144 1

155 1

188 1

188 1

188 2

211 2

222 2

233 2

277 2

277 2

288 3

300 3

311 3

322 3

344 3

355

B

BAABB IIIIII KEKERRAANNGGKKAA KKOONNSSEEPP

A. Kerangka Konseptual……….... 4400 B

B.. HHiippootteessaaPPeenneelliittiiaann... 4411 C


(7)

B

BAABB IIVV METODELOGI PENELITIAN

A. Desain Penelitian... 4444 B. Populasi Penelitian...

1.Populasi... 2.Sampel...

4

444 4

444 4

444 C. Tempat dan Waktu Penelitian... 4455 D. Etika Penelitian... 4455 E. Instrumen Penelitian... 4466 F. Interpretasi Data... 4477 G

G.. VVaalliiddiittaassddaannRReelliiaabbiilliittaassIInnssttrruummeenn... 4499 H

H.. PPrroosseedduurrPPeenngguummppuullaannDDaattaa... I

I.. PPeennggoollaahhaannDDaattaa...

J

J.. AAnnaalliissaaDDaattaa...

5

511 5

522 5

533

B

BAABB VV HHAASSIILL PPEENNEELLIITTIIAANN DDAANN PPEEMMBBAAHHAASSAANN

A

A.. HHaassiillPPeenneelliittiiaann... 555 5 B

B.. PPeemmbbaahhaassaann... 6611 B

BAABB VVII KKEESSIIMMPPUULLAANN DDAANN SSAARRAANN

A

A........ KKee

s

siimmppuullaann... 7777 B

B........................................................................................................................................................................................ SSaa r

raann... 7788

D


(8)

DAFTAR LAMPIRAN

1

1..LLeemmbbaarrPPeerrsseettuujjuuaannMMeennjjaaddiiRReessppoonnddeenn 2

2..IInnssttrruummeennppeenneelliittiiaann 3

3..LLeemmbbaarrKKoonnssuull 4

4..HHaassiillUUjjiiVVaalliiddiittaassddaannRReelliiaabbiilliittaass

5

5..SSuurraattEEttiikkddaarriiKKoommiissiiEEttiikkKKeeppeerraawwaattaann 6

6..LLeemmbbaarrSSuurraattIIzziinnPPeenneelliittiiaann 7

7..LLeemmbbaarrSSuurraattKKeetteerraannggaannSSeelleessaaiiPPeenneelliittiiaann

8

8..MMaasstteerrTTaabbeell 9

9..HHaassiillAAnnaalliissiissDDaattaa

1

100..TTaakkssaassiiDDaannaa

1

111..JJaaddwwaallTTeennttaattiiffPPeenneelliittiiaann 1


(9)

D

DAAFFTTAARR SSKKEEMMAA

H

Haallaammaann S

Skkeemmaa33..11 Kerangka konseptual penelitian pengaruh supervisi kepala ruangan terhadap kelengkapan dokumentasi asuhan keperawatan

4


(10)

D

DAAFFTTAARR TTAABBEELL

H

Haallaammaann T

Taabbeell33..11 TTaabbeellDDeeffiinniissiiOOppeerraassiioonnaallvvaarriiaabbeellppeenneelliittiiaann... 4422

T

Taabbeell44..11 TTaabbeelliinnssttrruummeennppeenneelliittiiaann... 4466

T

Taabbeell44..22 TTaabbeellsskkoorriinnssttrruummeennppeenneelliittiiaann... 4488

T

Taabbeell55..11 TTaabbeellddiissttrriibbuussiiffrreekkuueennssiiddaannpprrooppoorrssiiddaattaaddeemmooggrraaffii... 5566

T

Taabbeell55..22 TTaabbeellddiissttrriibbuussiiffrreekkuueennssiiddaannpprrooppoorrssiissuuppeerrvviissiikkeeppaallaa r

ruuaannggaann... 5577

T

Taabbeell55..33 TTaabbeellddiissttrriibbuussiiffrreekkuueennssiiddaannpprrooppoorrssiissuuppeerrvviissiikkeeppaallaarruuaannggaann b

beerrddaassaarrkkaannssuubbvvaarriiaabbeell... 5577

T

Taabbeell55..44 TTaabbeellddiissttrriibbuussiiffrreekkuueennssiiddaannpprrooppoorrssiikkeelleennggkkaappaannddookkuummeennttaassii a

assuuhhaannkkeeppeerraawwaattaann... 5588

T

Taabbeell55..55 TTaabbeellddiissttrriibbuussiiffrreekkuueennssiippeennggaarruuhhssuuppeerrvviissiikkeeppaallaarruuaannggaann t

teerrhhaaddaappkkeelleennggkkaappaannddookkuummeennttaassiibbeerrddaassaarrkkaannssuubbvvaarriiaabbeell... 6600

T

Taabbeell55..66 TTaabbeellddiissttrriibbuussiiffrreekkuueennssiippeennggaarruuhhssuuppeerrvviissiikkeeppaallaarruuaannggaann t


(11)

J

Juudduull :: PPeennggaarruuhh SSuuppeerrvviissii KKeeppaallaa RRuuaannggaann TTeerrhhaaddaapp K

KeelleennggkkaappaannDDookkuummeennttaassiiAAssuuhhaannKKeeppeerraawwaattaannDDiiRRuummaahh S

Saakkiitt UUmmuumm DDaaeerraahh TTeeuunnggkkuu PPeeuukkaann KKaabbuuppaatteenn AAcceehh B

BaarraattDDaayyaa N

Naammaa :: CCuuttMMuuttiiaaIImmeellddaa

N

Niimm :: 113311112211009933 J

Juurruussaann :: SS11IIllmmuuKKeeppeerraawwaattaannEEkksstteennssii T

TaahhuunnAAkkaaddeemmii :: 22001144//22001155

A

Ab

bs

st

tr

ra

a

k

k

S

Suuppeerrvviissiippeennddookkuummeennttaassiiaannaassuuhhaannkkeeppeerraawwaattaannmmeerruuppaakkaannkkeeggiiaattaannyyaanngghhaarruuss d

diillaakkuukkaann kkeeppaallaa rruuaannggaann tteerrhhaaddaappppeerraawwaatt ppeellaakkssaannaa..SSuuppeerrvviissii yyaannggddiillaakkuukkaann m

meennccaakkuupp eedduukkaattiiff,, ssuuppoorrttiiff aattaauu mmaannaajjeerriiaall.. HHaall iinnii mmeerruuppaakkaann ssuuaattuu uuppaayyaa u

unnttuukk ddaappaatt mmeenniinnggkkaattkkaann ppeemmbbeerriiaann aassuuhhaann kkeeppeerraawwaattaann ddii RRuummaahh SSaakkiitt.. D

Deessaaiinn ppeenneelliittiiaann iinniiaaddaallaahh ddeesskkrriippttiiff kkoorreellaattiiffddeennggaann ttuujjuuaann uunnttuukk mmeennggeettaahhuuii p

peennggaarruuhh ssuuppeerrvviissii kkeeppaallaa rruuaannggaann tteerrhhaaddaapp kkeelleennggkkaappaann ddookkuummeennttaassii aassuuhhaann k

keeppeerraawwaattaann ddii rruuaanngg rraawwaatt iinnaapp RRuummaahh SSaakkiitt UUmmuumm DDaaeerraahh TTeeuunnggkkuu PPeeuukkaann K

Kaabbuuppaatteenn AAcceehh BBaarraatt DDaayyaa TTaahhuunn 22001144.. JJuummllaahh ssaammppeell sseebbaannyyaakk 8800 oorraanngg p

peerraawwaatt yyaanngg ddiippiilliihh ddeennggaann mmeenngggguunnaakkaann tteekknniikk ttoottaall ssaammpplliinngg.. UUnnttuukk m

meennggeettaahhuuii ppeennggaarruuhh ssuuppeerrvviissii kkeeppaallaa rruuaannggaann tteerrhhaaddaapp kkeelleennggkkaappaann d

dookkuummeennttaassii aassuuhhaann kkeeppeerraawwaattaann ddiigguunnaakkaann uujjii CChhii SSqquuaarree..HHaassiill ppeenneelliittiiaanniinnii m

meennuunnjjuukkkkaann aaddaannyyaa ppeennggaarruuhh ssuuppeerrvviissii kkeeppaallaa rruuaannggaann tteerrhhaaddaapp kkeelleennggkkaappaann d

dookkuummeennttaassii aassuuhhaann kkeeppeerraawwaattaann ddeennggaann nniillaaii ssiiggnniiffiikkaannssii pp<< αα ((00,,000000 << 00,,0055)) d

deennggaannOORR==88,,338855..SSeeccaarraarriinnccii,,ssuuppeerrvviissiieedduukkaattiiffddeennggaannOORR==44,,336644,,ssuuppeerrvviissii s

suuppoorrttiiff ddeennggaann OORR == 1100,,335500,, ddaann ssuuppeerrvviissii mmaannaajjeerriiaall ddeennggaann OORR == 44,,334422.. D

Deennggaann ddeemmiikkiiaann ddiihhaarraappkkaann kkeeppaallaa rruuaannggaann lleebbiihh mmeemmoottiivvaassii,, mmeemmbbeerriikkaann d

duukkuunnggaann,, ppeenngghhaarrggaaaann sseerrttaa ffaassiilliittaass aaggaarr ppeerraawwaatt ppeellaakkssaannaa ddaappaatt m

meennddookkuummeennttaassiikkaann aassuuhhaann kkeeppeerraawwaattaann kkee aarraahh yyaanngg lleebbiihh bbaaiikk ddaann sseessuuaaii s

sttaannddaarrkkeeppeerraawwaattaann..

K


(12)

(13)

(14)

J

Juudduull :: PPeennggaarruuhh SSuuppeerrvviissii KKeeppaallaa RRuuaannggaann TTeerrhhaaddaapp K

KeelleennggkkaappaannDDookkuummeennttaassiiAAssuuhhaannKKeeppeerraawwaattaannDDiiRRuummaahh S

Saakkiitt UUmmuumm DDaaeerraahh TTeeuunnggkkuu PPeeuukkaann KKaabbuuppaatteenn AAcceehh B

BaarraattDDaayyaa N

Naammaa :: CCuuttMMuuttiiaaIImmeellddaa

N

Niimm :: 113311112211009933 J

Juurruussaann :: SS11IIllmmuuKKeeppeerraawwaattaannEEkksstteennssii T

TaahhuunnAAkkaaddeemmii :: 22001144//22001155

A

Ab

bs

st

tr

ra

a

k

k

S

Suuppeerrvviissiippeennddookkuummeennttaassiiaannaassuuhhaannkkeeppeerraawwaattaannmmeerruuppaakkaannkkeeggiiaattaannyyaanngghhaarruuss d

diillaakkuukkaann kkeeppaallaa rruuaannggaann tteerrhhaaddaappppeerraawwaatt ppeellaakkssaannaa..SSuuppeerrvviissii yyaannggddiillaakkuukkaann m

meennccaakkuupp eedduukkaattiiff,, ssuuppoorrttiiff aattaauu mmaannaajjeerriiaall.. HHaall iinnii mmeerruuppaakkaann ssuuaattuu uuppaayyaa u

unnttuukk ddaappaatt mmeenniinnggkkaattkkaann ppeemmbbeerriiaann aassuuhhaann kkeeppeerraawwaattaann ddii RRuummaahh SSaakkiitt.. D

Deessaaiinn ppeenneelliittiiaann iinniiaaddaallaahh ddeesskkrriippttiiff kkoorreellaattiiffddeennggaann ttuujjuuaann uunnttuukk mmeennggeettaahhuuii p

peennggaarruuhh ssuuppeerrvviissii kkeeppaallaa rruuaannggaann tteerrhhaaddaapp kkeelleennggkkaappaann ddookkuummeennttaassii aassuuhhaann k

keeppeerraawwaattaann ddii rruuaanngg rraawwaatt iinnaapp RRuummaahh SSaakkiitt UUmmuumm DDaaeerraahh TTeeuunnggkkuu PPeeuukkaann K

Kaabbuuppaatteenn AAcceehh BBaarraatt DDaayyaa TTaahhuunn 22001144.. JJuummllaahh ssaammppeell sseebbaannyyaakk 8800 oorraanngg p

peerraawwaatt yyaanngg ddiippiilliihh ddeennggaann mmeenngggguunnaakkaann tteekknniikk ttoottaall ssaammpplliinngg.. UUnnttuukk m

meennggeettaahhuuii ppeennggaarruuhh ssuuppeerrvviissii kkeeppaallaa rruuaannggaann tteerrhhaaddaapp kkeelleennggkkaappaann d

dookkuummeennttaassii aassuuhhaann kkeeppeerraawwaattaann ddiigguunnaakkaann uujjii CChhii SSqquuaarree..HHaassiill ppeenneelliittiiaanniinnii m

meennuunnjjuukkkkaann aaddaannyyaa ppeennggaarruuhh ssuuppeerrvviissii kkeeppaallaa rruuaannggaann tteerrhhaaddaapp kkeelleennggkkaappaann d

dookkuummeennttaassii aassuuhhaann kkeeppeerraawwaattaann ddeennggaann nniillaaii ssiiggnniiffiikkaannssii pp<< αα ((00,,000000 << 00,,0055)) d

deennggaannOORR==88,,338855..SSeeccaarraarriinnccii,,ssuuppeerrvviissiieedduukkaattiiffddeennggaannOORR==44,,336644,,ssuuppeerrvviissii s

suuppoorrttiiff ddeennggaann OORR == 1100,,335500,, ddaann ssuuppeerrvviissii mmaannaajjeerriiaall ddeennggaann OORR == 44,,334422.. D

Deennggaann ddeemmiikkiiaann ddiihhaarraappkkaann kkeeppaallaa rruuaannggaann lleebbiihh mmeemmoottiivvaassii,, mmeemmbbeerriikkaann d

duukkuunnggaann,, ppeenngghhaarrggaaaann sseerrttaa ffaassiilliittaass aaggaarr ppeerraawwaatt ppeellaakkssaannaa ddaappaatt m

meennddookkuummeennttaassiikkaann aassuuhhaann kkeeppeerraawwaattaann kkee aarraahh yyaanngg lleebbiihh bbaaiikk ddaann sseessuuaaii s

sttaannddaarrkkeeppeerraawwaattaann..

K


(15)

B BAABB II P

PEENNDDAAHHUULLUUAANN

A. Latar Belakang

R

Ruummaahh ssaakkiitt aaddaallaahh ssaallaahh ssaattuu ssuubbssiisstteemm ppeellaayyaannaann kkeesseehhaattaann yyaanngg m

meennyyeelleennggggaarraakkaann dduuaa jjeenniiss ppeellaayyaannaann uunnttuukk mmaassyyaarraakkaatt yyaaiittuu ppeellaayyaannaann k

keesseehhaattaann ddaann ppeellaayyaannaann aaddmmiinniissttrraassii.. PPeellaayyaannaann kkeesseehhaattaann mmeennccaakkuupp p

peellaayyaannaann mmeeddiikk,, ppeellaayyaannaann ppeennuunnjjaanngg mmeeddiikk,, rreehhaabbiilliittaassii mmeeddiikk ddaann p

peellaayyaannaannppeerraawwaattaann.. PPeellaayyaannaann kkeesseehhaattaann ddiillaakkssaannaakkaann mmeellaalluuii uunniittggaawwaatt d

daarruurraatt,,uunniittrraawwaatt jjaallaann,, ddaann uunniitt rraawwaatt iinnaapp ((MMuunniinnjjaayyaa,, 22000044))..PPeellaayyaannaann k

keesseehhaattaann tteerrsseebbuutt hhaarruuss bbeerrssiiffaatt mmuullttiiddiimmeennssii ddeennggaann mmeemmppeerrttiimmbbaannggkkaann k

keebbeerraaddaaaann mmaassyyaarraakkaatt sseebbaaggaaii ppeenngggguunnaa ppeellaayyaannaann kkeesseehhaattaann ((AAddiittaammaa,,

2

2000033)).. K

Klliieenn sseebbaaggaaii ppeenngggguunnaa ppeellaayyaannaann kkeesseehhaattaann ssaannggaatt mmeemmppeerrhhaattiikkaann p

peellaayyaannaann kkeesseehhaattaann ddaann mmeennggiinnggiinnkkaann aaggaarr iinnssttiittuussii ppeellaayyaannaann kkeesseehhaattaann d

daappaatt mmeemmbbeerrii ppeellaayyaannaann yyaanngg bbeerrkkuuaalliittaass ddaann mmaammppuu mmeennuunnjjuukkkkaann p

peennggaarruuhh iinntteerraakkssii ddeennggaann ssiisstteemm ppeellaayyaannaann kkeesseehhaattaann tteerrhhaaddaapp sseelluurruuhh k

keehhiidduuppaannddaannssttaattuusskkeesseehhaattaannkklliieenn..KKeeppeerraawwaattaannaaddaallaahhkkoommppoonneennuuttaammaa d

daallaamm ssiisstteemm ppeellaayyaannaann kkeesseehhaattaann,, mmaakkaa ppeerraawwaatt ppeerrlluu mmeemmaahhaammii ssiisstteemm y

yaannggaaddaaaaggaarrmmaammppuummeemmbbeerriikkaannppeellaayyaannaannkkeeppeerraawwaattaannyyaanngg bbeerrkkuuaalliittaass s

seeccaarraaeeffeekkttiiffddiiddaallaammssiisstteemmtteerrsseebbuutt((PPootttteerr&&PPeerrrryy22000055)).. P

Peellaayyaannaannkkeeppeerraawwaattaannmmeerruuppaakkaannbbaaggiiaannddaarriippeellaayyaannaannkkeesseehhaattaannddii R


(16)

k

kaarreennaappeerraawwaattmmeerruuppaakkaannssuummbbeerrddaayyaammaannuussiiaatteerrppeennttiinnggddiiRRuummaahhSSaakkiitt,, j

juummllaahhnnyyaa yyaanngg ddoommiinnaann ((5555--5566%%)) sseerrttaa mmeerruuppaakkaann pprrooffeessii yyaanngg m

meemmbbeerriikkaann ppeellaayyaannaann kkoonnssttaann ddaann tteerruuss mmeenneerruuss sseellaammaa 2244 jjaamm kkeeppaaddaa k

klliieenn sseettiiaapp hhaarrii.. TTuujjuuaann ppeellaayyaannaann kkeeppeerraawwaattaann ppaaddaa uummuummnnyyaa ddiitteettaappkkaann u

unnttuukkmmeenniinnggkkaattkkaannddaannmmeemmppeerrttaahhaannkkaannkkuuaalliittaassppeellaayyaannaannddiiRRuummaahhSSaakkiitt s

seerrttaa mmeenniinnggkkaattkkaann ppeenneerriimmaaaann mmaassyyaarraakkaatt tteennttaanngg pprrooffeessii kkeeppeerraawwaattaann (

(AAddiittaammaa,,22000033)).. K

Kuuaalliittaassaassuuhhaannkkeeppeerraawwaattaannyyaannggbbaaiikkhheennddaakknnyyaajjuuggaammeemmppeerrhhaattiikkaann k

keebbuuttuuhhaannppeerraawwaattaanntteerrkkaaiittddeennggaannpprroosseessppeerraawwaattaannddeennggaannmmeemmffookkuusskkaann p

paaddaa ddaattaa--ddaattaa yyaanngg yyaanngg hhaarruuss ddiikkeettaahhuuii oolleehh ppeerraawwaatt,, aannttaarraa llaaiinn ssttaattuuss k

keesseehhaattaannkklliieenn,,kkeessaann ssuubbjjeekkttiiff ppeerraawwaatt,, ssiittuuaassii ssoossiiaall,,kkeeaaddaaaann mmeennttaall ddaann k

keeaaddaaaann ffiissiikk kklliieenn.. PPeennggeelloollaaaann aassuuhhaann kkeeppeerraawwaattaann mmeemmbbuuttuuhhkkaann k

keemmaammppuuaann mmaannaajjeemmeenn ddaarrii ppeerraawwaatt pprrooffeessiioonnaall.. OOlleehh kkaarreennaa iittuu sseebbaaggaaii s

seeoorraanngg mmaannaajjeerr kkeeppeerraawwaattaann ddaann sseebbaaggaaii ppeerraawwaatt pprrooffeessiioonnaall ddiihhaarraappkkaann m

meemmppuunnyyaaiikkeemmaammppuuaannddaallaammssuuppeerrvviissiiddaanneevvaalluuaassii((AArrwwaannii,,22000055))..

S

Suuppeerrvviissii kkeeppeerraawwaattaann mmeerruuppaakkaann ssuuaattuu pprroosseess ppeemmbbeerriiaann ssuummbbeerr- -s

suummbbeerr yyaanngg ddiibbuuttuuhhkkaann ppeerraawwaatt uunnttuukk mmeennyyeelleessaaiikkaann ttuuggaass ddaallaamm rraannggkkaa p

peennccaappaaiiaann ttuujjuuaann yyaanngg tteellaahh ddiitteettaappkkaann.. SSuuppeerrvviissii mmeemmuunnggkkiinnkkaann sseeoorraanngg m

maannaajjeerr kkeeppeerraawwaattaann ddaappaatt mmeenneemmuukkaann bbeerrbbaaggaaii kkeennddaallaa yyaanngg ddiihhaaddaappii d

daallaammppeellaakkssaannaaaannaassuuhhaannkkeeppeerraawwaattaannddiirruuaannggyyaannggbbeerrssaannggkkuuttaannmmeellaalluuii a

annaalliissiiss sseeccaarraa kkoommpprreehheennssiiff bbeerrssaammaa--ssaammaa ddeennggaann aannggggoottaa ppeerraawwaatt sseeccaarraa e


(17)

P

Peellaakkssaannaa ssuuppeerrvviissii kkeeppeerraawwaattaannddaallaammttaattaannaann ppeellaayyaannaannrruummaahhssaakkiitt s

saallaahh ssaattuunnyyaa aaddaallaahh kkeeppaallaa rruuaannggaann.. KKrroonn ((11998877,, ddaallaamm PPuuttrroo,, 22001133)) m

meennyyaattaakkaann kkeeppaallaa rruuaannggaann sseebbaaggaaii uujjuunngg ttoommbbaakk tteerrccaappaaiinnyyaa ttuujjuuaann p

peellaayyaannaann ddii RRuummaahh SSaakkiitt hhaarruuss mmeemmppuunnyyaaii kkeemmaammppuuaann ssuuppeerrvviissii uunnttuukk m

meennggeelloollaa aassuuhhaann kkeeppeerraawwaattaann.. SSuuppeerrvviissii yyaanngg ddiillaakkuukkaann kkeeppaallaa rruuaannggaann b

beerrppeerraann uunnttuukk mmeemmppeerrttaahhaannkkaann sseeggaallaa kkeeggiiaattaann yyaanngg tteellaahh ddiijjaaddwwaallkkaann d

daappaattddiillaakkssaannaakkaann sseessuuaaii ssttaannddaarr..SSuuppeerrvviissiimmeemmeerrlluukkaann ppeerraann aakkttiiffsseemmuuaa p

peerraawwaatt yyaanngg tteerrlliibbaatt ddaallaamm kkeeggiiaattaann ppeellaayyaannaann kkeeppeerraawwaattaann sseebbaaggaaii mmiittrraa k

keerrjjaa yyaanngg mmeemmiilliikkii iiddee,, ppeennddaappaatt ddaann ppeennggaallaammaann yyaanngg ppeerrlluu ddiiddeennggaarr,, d

diihhaarrggaaii,, ddaann ddiiiikkuuttsseerrttaakkaann ddaallaamm pprroosseess ppeerrbbaaiikkaann ppeemmbbeerriiaann aassuuhhaann k

keeppeerraawwaattaannddaannppeennddookkuummeennttaassiiaannaassuuhhaannkkeeppeerraawwaattaann.. S

Suuppeerrvviissii tteerrhhaaddaapp ppeennddookkuummeennttaassiiaann aassuuhhaann kkeeppeerraawwaattaann mmeerruuppaakkaann k

keeggiiaattaann yyaanngg ppeerrlluu ddiillaakkuukkaann tteerrhhaaddaapp ppeerraawwaatt ppeellaakkssaannaa.. PPeerraawwaatt ppeerrlluu d

diijjaaggaa,, ddiibbiinnaa,, ddaann ddiittiinnggkkaattkkaann ssiikkaapp ppoossiittiiffnnyyaa tteerrhhaaddaapp ppeekkeerrjjaaaannnnyyaa.. S

Siikkaapp--ssiikkaapp ppoossiittiiff ppeerraawwaatt tteerrhhaaddaapp ppeekkeerrjjaaaannnnyyaa aakkaann tteerrccaappaaii aappaabbiillaa d

diibbeerriikkaannmmoottiivvaassii,,bbiimmbbiinnggaannddaannppeenngghhaarrggaaaanntteerrhhaaddaapphhaassiillkkeerrjjaannyyaayyaanngg a

akkaannmmeenncciippttaakkaannkkeeppuuaassaannkkeerrjjaappeerraawwaatt((HHuubbeerr,,22000066ddaallaammWWiirraawwaannddkkkk 2

2001133)).. AAddaappuunn kkeeggiiaattaann yyaanngg ddiillaakkuukkaann ddaallaamm ssuuppeerrvviissii kkeeppeerraawwaattaann m

meennuurruutt FFaarriinnggttoonn ((11999955)) mmeennccaakkuupp kkeeggiiaattaann eedduukkaattiiff,, ssuuppoorrttiiff ddaann m

maannaajjeerriiaall.. DDeennggaann aaddaannyyaa ssuuppeerrvviissii ddiihhaarraappkkaann aakkaann bbeerrppeennggaarruuhh ppaaddaa p

peennddookkuummeennttaassiiaann yyaanngg bbeennaarr ppaaddaa pprroosseess kkeeppeerraawwaattaann,, mmaakkaa bbuukkttii sseeccaarraa p

prrooffeessiioonnaall ddaann lleeggaall ddaappaatt ddiippeerrttaanngggguunngg jjaawwaabbkkaann,, oolleehh kkaarreennaa iittuu p


(18)

s

seehhiinnggggaa aappaa yyaanngg tteellaahh ddiillaakkssaannaakkaann tteellaahh tteerrccaattaatt ddeennggaann bbaaiikk ddaann bbeennaarr (

(WWiirraawwaann,,22001133)).. D

Dookkuummeennttaassii aaddaallaahh ssaallaahh ssaattuu aallaatt yyaanngg sseerriinngg ddiigguunnaakkaann ddaallaamm k

koommuunniikkaassii kkeeppeerraawwaattaann.. HHaall iinnii ddiigguunnaakkaann uunnttuukk mmeemmvvaalliiddaassii aassuuhhaann k

keeppeerraawwaattaann,, ssaarraannaa kkoommuunniikkaassii aannttaarr ttiimm kkeesseehhaattaann,, ddaann mmeerruuppaakkaann d

dookkuummeenn kklliieenn ddaallaamm ppeemmbbeerriiaann aassuuhhaann kkeeppeerraawwaattaann.. KKeetteerraammppiillaann d

dookkuummeennttaassiiyyaannggeeffeekkttiiffmmeemmuunnggkkiinnkkaannppeerraawwaattuunnttuukkmmeennggkkoommuunniikkaassiikkaann k

keeppaaddaa tteennaaggaa kkeesseehhaattaann llaaiinnnnyyaa ddaann mmeennjjeellaasskkaann aappaa yyaanngg ssuuddaahh,, sseeddaanngg d

daannaakkaannddiikkeerrjjaakkaannoolleehhppeerraawwaatt((SSuuaarrllii&&BBaahhttiiaarr,,22000099)).. D

Dookkuummeennttaassii kkeeppeerraawwaattaann ddiiddeeffiinniissiikkaann sseebbaaggaaii sseeggaallaa sseessuuaattuu yyaanngg t

teerrttuulliissaattaauutteerrcceettaakkyyaannggddaappaattddiiaannddaallkkaannsseebbaaggaaiibbuukkttiibbaaggiiiinnddiivviidduuyyaanngg b

beerrwweennaanngg.. CCaattaattaann mmeeddiiss hhaarruuss mmeennddeesskkrriippssiikkaann tteennttaanngg ssttaattuuss ddaann k

keebbuuttuuhhaann kklliieenn yyaanngg kkoommpprreehheennssiiff,, jjuuggaa llaayyaannaann yyaanngg ddiibbeerriikkaann uunnttuukk p

peerraawwaattaannkklliieenn..DDookkuummeennttaassiiyyaannggbbaaiikkmmeenncceerrmmiinnkkaannttiiddaakkhhaannyyaakkuuaalliittaass p

peerraawwaattaanntteettaappii jjuuggaa mmeemmbbuukkttiikkaann ppeerrttaanngggguunngg--gguuggaattaann sseettiiaappaannggggoottaattiimm p

peerraawwaattaannddaallaammmmeemmbbeerriikkaannppeerraawwaattaann((PPootttteerr&&PPeerrrryy,,22000055))..

D

Dookkuummeennttaassii pprroosseess kkeeppeerraawwaattaann mmeennccaakkuupp ddookkuummeennttaassii aattaauu p

peennccaattaattaann mmuullaaii ddaarrii ppeennggkkaajjiiaann kkeeppeerraawwaattaann,, ddiiaaggnnoossaa kkeeppeerraawwaattaann,, r

reennccaannaa kkeeppeerraawwaattaann,, ttiinnddaakkaann kkeeppeerraawwaattaann ddaann eevvaalluuaassii kkeeppeerraawwaattaann (

(HHuuttaahheeaann,, 22001100)).. KKuuaalliittaass ddookkuummeennttaassii sseeccaarraa kkoonnssttaann bbeerraaddaa ddii bbaawwaahh t

tiinnjjaauuaann mmaannaajjeerr ppeerraawwaatt sseessuuaaii ddeennggaann uuppaayyaa mmeerreekkaa uunnttuukk mmeemmbbaannttuu p

peerraawwaatt mmeemmppeerrbbaaiikkii ppeennccaattaattaann iinnffoorrmmaassii.. AAkkaann tteettaappii,, ppeerraawwaatt yyaanngg t


(19)

m

meennddookkuummeennttaassiikkaannsseeccaarraammeennyyeelluurruuhhppeerraawwaattaannkklliieennmmeerreekkaa..KKuurraannggnnyyaa w

waakkttuu,, ppeerraassaaaann bbaahhwwaa ttiiddaakk aaddaa oorraanngg yyaanngg aakkaann mmeemmbbaaccaa ccaattaattaann,, d

duupplliikkaassii bbeerrlleebbiihhaann,, ddaann kkeettiiddaakkbbeerraarrttiiaann iinnffoorrmmaassii ddaallaamm ccaattaattaann yyaanngg d

diiddookkuummeennttaassiikkaann((PPootttteerr&&PPeerrrryy,,22000055)).. R

Ruummaahh SSaakkiitt UUmmuumm DDaaeerraahh TTeennggkkuu PPeeuukkaann KKaabbuuppaatteenn AAcceehh BBaarraatt D

DaayyaammeerruuppaakkaannRRuummaahhSSaakkiittkkeellaassCCddaannmmeerruuppaakkaannssaallaahhssaattuurruummaahhssaakkiitt r

ruujjuukkaann yyaanngg aaddaa ddii KKaabbuuppaatteenn AAcceehh BBaarraatt DDaayyaa.. RRuummaahh ssaakkiitt iinnii m

meemmbbeerriikkaann ppeellaayyaannaann kkeesseehhaattaann kkeeppaaddaa mmaassyyaarraakkaatt ddaann bbeerruuppaayyaa uunnttuukk m

meemmeennuuhhii kkeebbuuttuuhhaann sseerrttaa tteerrllaakkssaannaannyyaa pprroosseess kkeeppeerraawwaattaann ddaann d

dookkuummeennttaassiiaassuuhhaannkkeeppeerraawwaattaannbbaaiikk.. D

Daattaa pprriimmeerr yyaanngg ddiiddaappaatt ddaarrii rreekkaapp aannggggoottaa ppeerr 3300 AApprriill 22001144 ddii R

RSSUUDD TTeeuunnggkkuu PPeeuukkaann AAcceehh BBaarraatt DDaayyaa tteerrddaappaatt 556699 oorraanngg ddaarrii tteennaaggaa k

keesseehhaattaann ssaammppaaii ddeennggaann ttaattaa uussaahhaa,, PPNNSS 117744 oorraanngg ddaann tteennaaggaa hhoonnoorreerr s

seebbaannyyaakk339955oorraanngg..SSeerrttaauunnttuukktteennaaggaakkeeppeerraawwaattaannmmuullaaiiddaarriiSSPPKKssaammppaaii d

deennggaannSS11sseebbaannyyaakk221111oorraannggddeennggaannrriinncciiaannSS11kkeeppeerraawwaattaann1144oorraanngg,,DD33 k

keeppeerraawwaattaann 118888 oorraanngg,, DD33 ppeerraawwaatt ggiiggii 11 oorraanngg,, SSPPKK 88 oorraanngg.. DDii rruuaanngg r

raawwaatt iinnaapp RRSSUUDD TTeeuunnggkkuu PPeeuukkaann AAcceehh BBaarraatt DDaayyaa tteerrddaappaatt 8800 oorraanngg p

peerraawwaatt ddeennggaann rriinncciiaann rruuaanngg rraawwaatt ppeennyyaakkiitt ddaallaamm sseebbaannyyaakk 3322 oorraanngg,, r

ruuaanngg rraawwaatt bbeeddaahh sseebbaannyyaakk 2288 oorraanngg sseerrttaa rruuaanngg rraawwaatt aannaakk sseebbaannyyaakk 2200 o

orraannggddaannddiisseettiiaapprruuaannggaanntteerrddaappaatt11oorraannggssuuppeerrvviissoorr((BBaaggiiaannAAddmmiinniissttrraassii R

RSSUUDDTTeeuunnggkkuuPPeeuukkaannAAcceehhBBaarraattDDaayyaa)).. H

Haassiill ssuurrvveeii aawwaall mmeellaalluuii wwaawwaannccaarraa ddeennggaann bbeebbeerraappaa ppeerraawwaatt yyaanngg b


(20)

u

unnttuukkkkeeggiiaattaannssuuppeerrvviissiikkeeppaallaarruuaannggaannddiiddaappaattkkaannddaattaabbaahhwwaappeellaakkssaannaaaann s

suuppeerrvviissii yyaanngg ddiillaakkuukkaann lleebbiihh ppaaddaa ppeennggaawwaassaann ddaann ssaannggaatt jjaarraanngg kkeeppaallaa r

ruuaanngg mmeellaakkuukkaann iinnssppeekkssii kkhhuussuussnnyyaa ddaallaamm hhaall ppeennddookkuummeennttaassiiaann k

keeppeerraawwaattaann..SSeeddaannggkkaann hhaassiill wwaawwaannccaarraauunnttuukkmmaassaallaahhppeennddookkuummeennttaassiiaann a

assuuhhaannkkeeppeerraawwaattaann ddiiddaappaattkkaann ddaattaa aannttaarraa llaaiinn ::ppeennuulliissaann ddookkuummeenn yyaanngg d

diiaannggggaappbbeebbaannddaannmmeennyyiittaawwaakkttuu,,sseerrttaakkuurraannggnnyyaammoottiivvaassiippeerraawwaattddaallaamm p

peennddookkuummeennttaassiiaann..BBeerrddaassaarrkkaannoobbsseerrvvaassiitteerrhhaaddaappbbeebbeerraappaaddookkuummeennkklliieenn t

teerrlliihhaatt mmaassiihh aaddaa ddookkuummeenn aassuuhhaann kkeeppeerraawwaattaann yyaanngg ttiiddaakk lleennggkkaapp.. PPaaddaa f

foorrmmaatt ppeennggkkaajjiiaann tteerrlliihhaatt bbeebbeerraappaa ddaattaa yyaanngg ppeennttiinngg ttiiddaakk d

diiddookkuummeennttaassiikkaann,, ddaann ccaaccaattaann ttiinnddaakkaann kkeeppeerraawwaattaann bbeelluumm d

diiddookkuummeennttaassiikkaannsseessuuaaiissttaannddaarr.. M

Maassaallaahh ppeennddookkuummeennttaassiiaann aassuuhhaann kkeeppeerraawwaattaann iinnii ttiiddaakk hhaannyyaa tteerrjjaaddii d

diiRRSSUUDDTTeeuunnggkkuuPPeeuukkaannAAcceehhBBaarraattDDaayyaassaajjaa,,tteettaappiijjuuggaaddiiddaaeerraahhllaaiinnddii I

Innddoonneessiiaa.. HHaall iinnii sseejjaallaann ddeennggaann ppeenneelliittiiaann yyaanngg ddiillaakkuukkaann oolleehh WWiirraawwaann (

(22001133)),,mmeennuunnjjuukkkkaann ppeennddookkuummeennttaassiiaann bbeelluumm ddaappaatt mmeennccaappaaii aannggkkaa yyaanngg o

oppttiimmaall,, kkaarreennaa bbeelluumm aaddaannyyaa uuppaayyaa eevvaalluuaassii kkiinneerrjjaa ddaallaamm p

peennddookkuummeennttaassiiaann yyaanngg ddiillaakkuukkaann oolleehh ppeerraawwaatt.. FFaakkttoorr ppeennddiiddiikkaann,, p

peennggaallaammaannddaallaamm bbeekkeerrjjaa,,sseerrttaaffaakkttoorr ssoossiiaall yyaanngg tteellaahh mmeennjjaaddiikkeebbiiaassaaaann b

beelluumm mmeennjjaaddiikkaann hhaassiill ddaarrii ssuuaattuu kkiinneerrjjaa mmeennjjaaddii mmaakkssiimmaall.. MMeellaaiinnkkaann t

teerrddaappaatt bbeerrbbaaggaaii ffaakkttoorr aannttaarraa llaaiinn kkeebbiiaassaaaann//bbuuddaayyaa,,bbaannyyaakknnyyaa ppeekkeerrjjaaaann p

peerraawwaattddaanneevvaalluuaassiiddaarriiaattaassaannlleebbiihhmmeenneennttuukkaannkkeelleennggkkaappaannddookkuummeennttaassii a


(21)

P

Peenneelliittiiaann llaaiinn yyaanngg bbeerrhhuubbuunnggaann ddeennggaann ppeennddookkuummeennttaassiiaann aassuuhhaann k

keeppeerraawwaattaannddiillaakkuukkaannoolleehhPPrriibbaaddii((22000099))ddiiRRSSUUDDKKeelleettJJeeppaarraaddiiddaappaattkkaann h

haassiill bbaahhwwaa ppeellaakkssaannaaaann ddookkuummeennttaassii aassuuhhaann kkeeppeerraawwaattaann ddaallaamm kkaatteeggoorrii b

baaiikk 5588,,11%% ddaann kkaatteeggoorrii ttiiddaakk bbaaiikk 4411,,99%%.. PPeerraawwaatt ddaallaamm mmeellaakkssaannaakkaann t

tuuggaass sseehhaarrii--hhaarrii ddiippiimmppiinn oolleehh sseeoorraanngg kkeeppaallaa rruuaanngg.. KKaaiittaannnnyyaa ddeennggaann p

peennddookkuummeennttaassiiaann aassuuhhaann kkeeppeerraawwaattaann tteerrsseebbuutt,, kkeeppaallaa rruuaannggaann mmeemmiilliikkii t

tuuggaass uunnttuukk mmeemmbbeerriikkaann ppeennddaammppiinnggaann//ssuuppeerrvviissii tteerrhhaaddaapp aannggggoottaa r

ruuaannggaannnnyyaakkaarreennaasseebbaaggiiaannbbeessaarrhhaassiillddaarriiaauuddiittddookkuummeennttaassiimmaassiihhkkuurraanngg d

daarriinniillaaii7755.. B

Beerrddaassaarrkkaann ppeennjjeellaassaann ddiiaattaass mmaakkaa ppeenneelliittii tteerrttaarriikk uunnttuukk mmeennggeettaahhuuii p

peennggaarruuhhssuuppeerrvviissiikkeeppaallaarruuaannggaanntteerrhhaaddaappkkeelleennggkkaappaannddookkuummeennttaassiiaassuuhhaann k

keeppeerraawwaattaann ddii RRuuaanngg RRaawwaatt IInnaapp RRuummaahh SSaakkiitt UUmmuumm DDaaeerraahh TTeeuunnggkkuu P

PeeuukkaannKKaabbuuppaatteennAAcceehhBBaarraattDDaayyaa..

B. Rumusan Masalah

B

Beerrddaassaarrkkaann uurraaiiaann llaattaarr bbeellaakkaanngg ddaann bbeebbeerraappaa aallaassaann ddaarrii ppeerraawwaatt y

yaannggbbeekkeerrjjaa ddiirruuaannggrraawwaattiinnaappRRSSUUDDTTeeuunnggkkuuPPeeuukkaann ddaappaattddiirruummuusskkaann s

suuaattuu mmaassaallaahh:: AAddaakkaahh PPeennggaarruuhh SSuuppeerrvviissii KKeeppaallaa RRuuaannggaann TTeerrhhaaddaapp K

Keelleennggkkaappaann DDookkuummeennttaassii AAssuuhhaann KKeeppeerraawwaattaann ddii RRuuaanngg RRaawwaatt IInnaapp R

RuummaahhSSaakkiittUUmmuummDDaaeerraahhTTeeuunnggkkuuPPeeuukkaannKKaabbuuppaatteennAAcceehhBBaarraattDDaayyaa..

C. Pertanyaan Penelitian

A

Addaakkaahh ppeennggaarruuhh ssuuppeerrvviissii kkeeppaallaa rruuaannggaann tteerrhhaaddaapp kkeelleennggkkaappaann d


(22)

D. Tujuan Penelitian 1. Tujuan Umum

Untuk mengetahui pengaruh supervisi kepala ruangan terhadap kelengkapan dokumentasi asuhan keperawatan di ruang rawat inap RSUD Teungku Peukan Kabupaten Aceh Barat Daya.

2. Tujuan khusus

a. Mengetahui pelaksanaan supervisi yang ditinjau dari bentuk kegiatan edukatif, suportif dan manajerial kepala ruangan di RSUD Teungku Peukan Kabupaten Aceh Barat Daya.

b. Mengetahui kelengkapan dokumentasi asuhan keperawatan di ruang rawat inap RSUD Teungku Peukan Kabupaten Aceh Barat Daya.

c. Mengetahui pengaruh supervisi edukatif terhadap kelengkapan dokumentasi asuhan keperawatan di ruang rawat inap RSUD Teungku Peukan Kabupaten Aceh Barat Daya.

d. Mengetahui pengaruh supervisi suportif terhadap kelengkapan dokumentasi asuhan keperawatan di ruang rawat inap RSUD Teungku Peukan Kabupaten Aceh Barat Daya.

e. Mengetahui pengaruh supervisi manajerial terhadap kelengkapan dokumentasi asuhan keperawatan di ruang rawat inap RSUD Teungku Peukan Kabupaten Aceh Barat Daya.


(23)

E. Manfaat Penelitian

1. Pendidikan keperawatan

Sebagai penambah pengetahuan dan wawasan dalam pengembangan ilmu keperawatan, khususnya bagaimana kelengkapan dokumentasi asuhan keperawatan yang sesuai dengan standar dokumentasi.

2. Penelitian keperawatan

Sebagai penambah data untuk melaksanakan penelitian lebih lanjut yang berkaitan dengan supervisi kepala ruangan dan bagaimana pengaruhnya terhadap kelengkapan dokumentasi asuhan keperawatan.

3. Pelayanan keperawatan

Sebagai bahan masukan dan dapat dijadikan bahan pertimbangan untuk peningkatan kelengkapan dokumentasi asuhan keperawatan sesuai dengan standar yang ditetapkan, sehingga suatu saat jika terjadi permasalahan dapat dipertanggung jawabkan.


(24)

B BAABB IIII T

TIINNJJAAUUAANN PPUUSSTTAAKKAA

A. Asuhan Keperawatan 1. Pengertian

Asuhan keperawatan merupakan proses atau rangkaian kegiatan praktik keperawatan langsung pada klien di berbagai tatanan pelayanan kesehatan yang pelaksanaannya berdasarkan kaidah profesi keperawatan dan merupakan inti praktik keperawatan (Ali, 2009).

Penerapan proses keperawatan dalam asuhan keperawatan untuk klien merupakan salah satu wujud tanggung jawab dan tanggung gugat perawat terhadap klien. Pada akhirnya, penerapan proses keperawatan ini akan meningkatkan kualitas layanan keperawatan pada klien (Asmadi, 2008).

Proses keperawatan adalah suatu metode yang sistematis dan ilmiah yang digunakan perawat untuk memenuhi kebutuhan klien dalam mencapai atau mempertahankan keadaan biologis, psikologis, sosial dan spiritual yang optimal, melalui tahap pengkajian, identifikasi diagnosis keperawatan, penentuan rencana keperawatan, serta evaluasi tindakan keperawatan (Suarli & Bahtiar, 2009).

2. Tujuan proses keperawatan

Menurut Asmadi (2008), proses keperawatan merupakan suatu upaya pemecahan masalah yang tutjuan utamanya adalah membantu perawat menangani klien secara komprehensif dengan dilandasi alasan


(25)

ilmiah, keterampilan teknis, dan keterampilan interpersonal. Penerapan proses keperawatan ini tidak hanya ditujukan untuk kepentingan klien, tetapi juga profesi keperawatan itu sendiri.

Tujuan penerapan proses keperawatan bagi klien, antara lain : a. Mempertahankan kesehatan klien.

b. Mencegah sakit yang lebih parah/penyebaran penyakit/komplikasi akibat penyakit.

c. Membantu pemulihan kondisi klien setelah sakit. d. Mengembalikan fungsi maksimal tubuh.

e. Membantu klien terminal meninggal dengan tenang.

Tujuan penerapan proses keperawatan bagi profesionalitas keperawatan, antara lain :

a. Mempraktikkan metode pemecahan masalah dalam praktik keperawatan.

b. Menggunakan standar praktik keperawatan.

c. Memperoleh metode yang baku, rasional, dan sistematis.

d. Memperoleh hasil asuhan keperawatan dengan efektifitas yang tinggi.

3. Metode Asuhan Keperawatan

Terdapat beberapa metode pemberian asuhan keperawatan, yaitu metode kasus, metode fungsional, metode tim, dan metode keperawatan primer (Gillies, 1989 dalam Sitorus, 2006).


(26)

Meskipun sebagian sistem pemberian asuhan ini disusun untuk mengelola asuhan di Rumah Sakit, sebagian dapat diadaptasikan ke tempat lain. Memilih model pengelolaan pemberian asuhan klien yang paling tepat untuk setiap unit atau organisasi bergantung pada keterampilan dan keahlian staf, ketersediaan perawat profesional yang terdaftar, sumber daya ekonomi dari organisasi tersebut, keakutan klien, dan kerumitan tugas yang harus diselesaikan (Marquis & Huston, 2010).

a. Metode Kasus

Metode Kasus merupakan metode pemberian asuhan keperawatan yang pertama kali digunakan. Pada metode ini satu perawat akan memberikan asuhan keperawatan kepada seorang klien secara total dalam satu periode dinas. Jumlah klien yang dirawat oleh satu perawat tergantung pada kemampuan perawat tersebut dan kompleksnya kebutuhan klien.

Setelah perang Dunia II, jumlah pendidikan keperawatan dari berbagai jenis program meningkat dan banyak lulusan bekerja di Rumah Sakit. Agar pemanfaatan tenaga yang bervariasi tersebut dapat maksimal dan juga tuntutan peran yang diharapkan dari perawat sesuai dengan perkembangan ilmu kedokteran, kemudian dikembangkan metode fungsional (Sitorus, 2006).


(27)

b. Metode Fungsional

Pada Metode Fungsional, pemberian asuhan keperawatan ditekankan pada penyelesaian tugas dan prosedur. Setiap perawat diberi satu atau beberapa tugas untuk dilaksanakan kepada semua klien di suatu ruangan. Komunikasi antar perawat sangat terbatas sehingga tidak ada satu perawat yang mengetahui tentang satu klien secara komprehensif kecuali mungkin kepala ruangan. Keterbatasan itu sering menyebabkan klien merasa kurang puas terhadap layanan atau asuhan yang diberikan. Pada metode ini, kepala ruangan menentukan tugas setiap perawat dalam suatu ruangan. Perawat akan melaporkan tugas yang dikerjakannnya kepada kepala ruangan dan kepala ruangan tersebut bertanggung jawab dalam membuat laporan klien (Sitorus, 2006).

c. Metode Tim

Metode Tim berkembang pada awal tahun 1950-an, saat berbagai pemimpin keperawatan memutuskan bahwa pendekatan tim dapat menyatukan perbedaan katagori perawat pelaksana. Tujuan dari keperawatan tim adalah untuk memberikan perawatan yang berpusat pada klien. Keperawatan tim melibatkan semua anggota tim dalam perencanaan asuhan keperawatan klien, melalui penggunaan konferensi tim dan penulisan rencana asuhan keperawatan (Swansburg, 2000).


(28)

d. Metode Keperawatan Primer

Metode penugasan yang paling dipuji dan dipraktikkan saat ini adalah keperawatan primer. Tanggung jawab mencakup periode 24 jam, dengan perawat kolega yang memberikan perawatan bila perawat primer tidak ada. Perawatan yang diberikan direncanakan dan ditentukan secara total oleh perawat primer (Swansburg, 2000). Perawat primer bertanggung-jawab untuk mengadakan komunikasi dan koordinasi dan juga akan membuat rencana pulang klien jika diperlukan. Jika perawat primer tidak bertugas, kelanjutan asuhan akan didelegasikan kepada perawat lain (Sitorus, 2006).

4. Sifat-sifat Proses Keperawatan

Proses keperawatan memiliki beberapa sifat yang membedakannya dengan metode lain. Sifat pertama adalah dinamis, artinya setiap langkap dalam proses keperawatan dapat kita perbarui jika situasi yang kita hadapi berubah. Sifat kedua adalah siklus, artinya proses keperawatan berjalan menurut alur (siklus) tertentu : pengkajian, penetapan diagnosis, perencanaan, implementasi dan evaluasi. Sifat ketiga adalah saling ketergantungan, artinya masing-masing tahapan pada proses keperawatan saling bergantung satu sama lain. Sifat terakhir adalah fleksibilitas, artinya urutan pelaksanaan proses keperawatan dapat berubah sewaktu-waktu, sesuai dengan situasi dan kondisi klien (Asmadi, 2008).


(29)

5. Komponen Proses Keperawatan a. Pengkajian

Pengkajian merupakan tahap awal dari proses keperawatan. Disini, semua data data dikumpulkan secara sistematis guna menentukan status kesehatan klien saat ini. Pengkajian harus dilakukan secara komprehensif terkait dengan asfek biologis, psikologis, sosial, maupun spiritual klien. Tujuan pengkajian adalah untuk mengumpulkan informasi dan membuat data dasar klien. Metode utama yang dapat digunakan dalam pengumpulan data adalah wawancara, observasi, dan pemeriksaan fisik serta diagnostik (Asmadi, 2008).

b. Diagnosa keperawatan

Diagnosis keperawatan adalah pernyataan yang menguraikan respon aktual atau potensial klien terhadap masalah kesehatan yang perawat mempunyai izin dan berkompeten untuk mengatasinya. Respon aktual dan potensial klien didapatkan dari data dasar pengkajian, tinjauan literatur yang berkaitan, catatan medis klien masa lalu, dan konsultasi dengan profesional lain, yang kesemuanya dikumpulkan selama pengkajian (Potter & Perry, 2005).

c. Perencanaan

Tahap perencanaan memberikan kesempatan kepada perawat, klien, keluarga dan orang terdekat klien untuk


(30)

merumuskan rencana tindakan keperawatan guna mengatasi masalah yang dialami klien. Perencanaan ini merupakan suatu petunjuk tertulis yang menggambarkan secara tepat rencana tindakan keperawatan yang dilakukan terhadap klien sesuai dengan kebutuhannya berdasarkan diagnosis keperawatan.

Tahap perencanaan dapat disebut sebagai inti atau pokok dari proses keperawatan sebab perencanaan merupakan keputusan awal yang memberi arah bagi tujuan yang ingin dicapai, hal yang akan dilakukan, termasuk bagaimana, kapan, dan siapa yang akan melakukan tindakan keperawatan. Karenanya, dalam menyusun rencana tindakan keperawatan untuk klien, keluarga dan orang terdekat perlu dilibatkan secara maksimal (Asmadi, 2008).

d. Implementasi

Implementasi yang merupakan komponen dari proses keperawatan adalah katagori dari prilaku keperawatan dimana tindakan yang diperlukan untuk mencapai tujuan dan hasil yang dipekirakan dari asuhan keperawatan dilakukan dan diselesaikan. Dalam teori, implementasi dari rencana asuhan keperawatan mengikuti komponen perencanaan dari proses keperawatan. Namun demikian, di banyak lingkungan perawatan kesehatan, implementasi mungkin dimulai secara langsung setelah pengkajian (Potter & Perry, 2005).


(31)

e. Evaluasi

Evaluasi adalah tahap akhir dari proses keperawatan yang merupakan perbandingan yang sistematis dan terencana antara hasil akhir yang teramati dan tujuan atau kriteria hasil yang dibuat pada tahap perencanaan. Evaluasi dilakukan secara berkesinambungan dengan melibatkan klien dan tenaga kesehatan lainnya. Jika hasil evaluasi menunjukkan tercapainya tujuan dan kriteria hasil, klien bisa keluar dari siklus proses keperawatan. Jika sebaliknya, klien akan masuk kembali ke dalam siklus tersebut mulai dari pengkajian ulang (reassessment). Secara umum, evaluasi ditujukan untuk:

1) Melihat dan menilai kemampuan klien dalam mencapai tujuan. 2) Menentukan apakah tujuan keperawatan telah tercapai atau

belum.

3) Mengkaji penyebab jika tujuan asuhan keperawatan belum tercapai (Asmadi, 2008).

B. Konsep Dokumentasi Asuhan Keperawatan 1. Pengertian

Dokumentasi adalah bagian dari keseluruhan tanggung jawab perawat untuk perawatan klien. Catatan klinis memfasilitasi pemberian perawatan, meningkatkan kontinuitas perawatan, dan membantu mengoordinasikan pengobatan dan evaluasi klien (Lyer & Camp, 2004).


(32)

Dokumentasi merupakan suatu catatan yang asli yang dapat dijadikan bukti hukum, jika suatu saat ditemukan masalah yang berhubungan dengan kejadian yang terdapat dalam catatan tersebut. Sedangkan dokumentasi keperawatan merupakan bukti pencatatan dan pelaporan perawat yang berguna untuk kepentingan klien, perawat dan tim kesehatan dalam memberikan pelayanan kesehatan dengan dasar komunikasi yang akurat dan lengkap secara tertulis (Hutahaean, 2010).

Dokumentasi proses keperawatan merupakan bagian dari media komunikasi antara perawat yang melakukan asuhan keperawatan dengan perawat lain atau dengan tenaga kesehatan lain, serta pihak-pihak yang memerlukannya dan yang berhak mengetahuinya (Dinarti, 2009).

2. Tujuan dan Manfaat Dokumentasi

Menurut Ali (2009), dokumentasi keperawatan bertujuan untuk : a. Menghindari kesalahan, tumpang-tindih dan ketidaklengkapan

informasi dalam asuhan keperawatan.

b. Terbinanya koordinasi yang baik dan dinamis antara sesama atau dengan pihak lain melalui dokumentasi keperawatan yang efektif. c. Meningkatkan efisiensi dan efektifitas keperawatan.

d. Terjaminnya kualitas asuhan keperawatan.

e. Terlindungnya perawat dari suatu keadaan yang memerlukan penanganan secara hukum.


(33)

f. Tersedianya data-data dalam penyelenggaraan penelitian karya ilmiah, pendidikan, dan penyusunan atau penyempurnaan standar asuhan keperawatan.

g. Melindungi klien dari tindakan malpraktik.

Ali (2009) juga menyatakan dokumentasi keperawatan sangat bermanfaat dalam asuhan keperawatan yang profesional, antara lain sebagai berikut :

a. Meningkatkan mutu asuhan keperawatan karena dokumentasi merupakan suatu kesinambungan informasi asuhan keperawatan yang sisitematis, terarah, dan dapat dipertanggung-jawabkan.

b. Sebagai bahan pertanggungjawaban dan pertanggunggugatan di depan hukum jika diperlukan.

c. Sebagai alat pembinaan dan pertahan akuntabilitas perawat dengan keperawatan.

d. Sebagai sarana komunikasi terbuka antara perawat dan klien.

e. Sebagai sarana komunikasi antar perawat atau perawat dengan profesi lain.

f. Sebagi sumber data untuk penelitian dan pengembanagan keperawatan.

g. Mengawasi, mengendalikan, dan menilai kualitas asuhan keperawatan yang diberikan oleh perawat (sesuai kompetensi masing-masing perawat).


(34)

Potter & Perry (2005) juga menjelaskan tentang tujuan dalam pendokumentasian yaitu :

a. Komunikasi

Sebagai cara bagi tim kesehatan untuk mengkomunikasikan (menjelaskan) perawatan klien termasuk perawatan individual, edukasi klien dan penggunaan rujukan untuk rencana pemulangan. b. Tagihan finansial

D

Dookkuummeennttaassii ddaappaatt mmeennjjeellaasskkaann sseejjaauuhh mmaannaa lleemmbbaaggaa ppeerraawwaattaann m

meennddaappaattkkaann ggaannttii rruuggii ((rreeiimmbbuurrssee)) aattaass ppeellaayyaannaann yyaanngg ddiibbeerriikkaann b

baaggiikklliieenn..

c. Edukasi

D

Deennggaann ccaattaattaann iinnii ppeesseerrttaa ddiiddiikk bbeellaajjaarr tteennttaanngg ppoollaa yyaanngg hhaarruuss d

diitteemmuuiiddaallaammbbeerrbbaaggaaiimmaassaallaahhkkeesseehhaattaannddaannmmeennjjaaddiimmaammppuuuunnttuukk m

meennggaannttiissiippaassiittiippeeppeerraawwaattaannyyaannggddiibbuuttuuhhkkaannkklliieenn..

d. Pengkajian

C

Caattaattaann mmeemmbbeerriikkaann ddaattaa yyaanngg ddiigguunnaakkaann ppeerraawwaatt uunnttuukk m

meennggiiddeennttiiffiikkaassii ddaann mmeenndduukkuunngg ddiiaaggnnoossaa kkeeppeerraawwaattaann ddaann m

meerreennccaannaakkaanniinntteerrvveennssiiyyaannggsseessuuaaii.. e. Riset

P

Peerraawwaattddaappaattmmeenngggguunnaakkaannccaattaattaannkklliieennsseellaammaassttuuddiirriisseettuunnttuukk m

meenngguummppuullkkaanniinnffoorrmmaassiitteennttaannggffaakkttoorr--ffaakkttoorrtteerrtteennttuu..

f. Audit dan pemantauan

T

Tiinnjjaauuaann tteerraattuurr tteennttaanngg iinnffoorrmmaassii ppaaddaa ccaattaattaann kklliieenn mmeemmbbeerrii d

daassaarr uunnttuukk eevvaalluuaassii tteennttaanngg kkuuaalliittaass ddaann kkeetteeppaattaann ppeerraawwaattaann yyaanngg d


(35)

g. Dokumentasi legal

P

Peennddookkuummeennttaassiiaann yyaanngg aakkuurraatt aaddaallaahh ssaallaahh ssaattuu ppeerrttaahhaannaann ddiirrii t

teerrbbaaiikktteerrhhaaddaappttuunnttuuttaannyyaannggbbeerrkkaaiittaannddeennggaannaassuuhhaannkkeeppeerraawwaattaann..

3. Komponen Dokumentasi

Menurut Handayaningsih (2009), ada beberapa komponen dari dokumentasi yaitu sebagai berikut :

a. Komunikasi

Untuk meningkatkan mutu pelayanan keperawatan seorang perawat perlu memahami teknik komunikasi yang benar. Dokumentasi merupakan komunikasi secara tertulis sehingga perawat dituntut untuk dapat mendokumentasikan secara benar. Keterampilan dokumentasi yang efektif memungkinkan perawat untuk mengkomunikasikan kepada tenaga kesehatan lainnya dan menjelaskan apa saja yang sudah, sedang, dan yang akan dikerjakan oleh perawat.

b. Proses keperawatan

Dokumentasi proses keperawatan mencakup pengkajian, identifikasi masalah, perencanaan tindakan dan pelaksanaan tindakan, kemudian perawat mengevaluasi respon klien terhadap proses dan hasil tindakan keperawatan secara subjektif maupun objektif.

c. Standar Dokumentasi Keperawatan

Standar dokumentasi adalah suatu pernyataan tentang kualitas dan kuantitas dokumentasi yang dipertimbangkan secara adekuat dalam suatu situasi tertentu. Dengan adanya standar dokumentasi


(36)

memberikan informasi bahwa adanya suatu ukuran terhadap kualitas dokumentasi keperawatan.

4. Prinsip-prinsip Dokumentasi

Menurut Hutahaean (2010), pendokumentasian proses keperawatan perlu dilakukan berdasarkan prinsip-prinsip sebagai berikut :

a. Dokumentasi harus dilakukan segera setelah selesai melakukan kegiatan keperawatan, yaitu mulai dari pengkajian pertama, diagnosa keperawatan, rencana dan tindakan serta evaluasi keperawatan.

b. Bila memungkinkan, catat setiap respon klien ataupun keluarga tentang informasi atau data yang penting tentang keadaannya.

c. Pastikan kebenaran setiap data yang akan dicatat.

d. Data klien harus objektif dan bukan merupakan penafsiran perawat. e. Dokumentasikan dengan baik apabila terjadi perubahan kondisi atau

munculnya masalah baru, serta respon klien terhadap bimbingan perawat.

f. Hindari dokumentasi yang baku, karena sifat individu atau klien adalah unik dan setiap klien mempunyai masalah yang berbeda.

g. Hindari penggunaaan istilah penulisan yang tidak jelas dari setiap catatan yang dicatat.

h. Data harus ditulis secara sah dengan menggunakan tinta dan jangan menggunakan pensil, agar tidak mudah dihapus.


(37)

i. Untuk memperbaiki kesalahan dalam pencatatan atau salah tulis, sebaiknya data yang salah dicoret dan diganti dengan data yang benar, kemudian tanda tangani.

j. Untuk setiap dokumentasi, cantumkan waktu, tanda tangan, dan nama jelas penulis.

k. Wajib membaca setiap tulisan dari anggota tim kesehatan yang lain, sebelum menulis data terakhir yang akan dicatat.

l. Dokumentasi harus dibuat dengan tepat, jelas dan lengkap. 5. Model Dokumentasi Keperawatan

Hutahaean (2010) menyatakan model dokumentasi keperawatan merupakan model dokumentasi dimana data-data klien dimasukkan dalam suatu format, catatan dan prosedur dengan tepat yang dapat memberikan gambaran perawatan secara lengkap dan akurat.

Model dokumentasi keperawatan tersebut terdiri dari komponen yaitu sebagai berikut (Hutahaean, 2010) :

a. Model dokumentasi SOR (Source-Oriented-Record)

Model dokumentasi SOR merupakan model dokumentasi yang berorientasi pada sumber. Model ini dapat diterapkan pada klien rawat inap, yang didalamnya terdapat catatan pesan dokter yang ditulis oleh dokter, dan riwayat keperawatan yang di tulis oleh perawat. Namun demikian, secara umum catatan ini berisi pesan dari dokter. Catatan-catatan dalam model ini ditempatkan atas dasar disiplin orang atau sumber yang mengelola pendokumentasian. Model dokumentasi SOR


(38)

terdiri dari lima komponen yaitu lembar penerimaan berisi biodata, lembar instruksi dokter, lembar riwayat medik atau penyakit, catatan perawat, serta catatan dan laporan khusus..

Keuntungan model dokumentasi SOR :

1) Menyajikan data yang berurutan dan mudah diidentifikasi. 2) Memudahkan perawat melakukan cara pendokumentasian. 3) Proses pendokumentasian menjadi sederhana.

Kerugian model dokumentasi SOR : 1) Sulit untuk mencari data sebelumnya.

2) Waktu pelaksanaan asuhan keperawatan memerlukan waktu yang banyak.

3) Memerlukan pengkajian data dari beberapa sumber untuk menentukan masalah dan intervensi yang akan diberikan kepada klien.

4) Perkembangan klien sulit dipantau.

b. Model dokumentasi POR (Problem-Oriented-Record)

Model dokumentasi POR (Problem-oriented record) merupakan model dokumentasi yang berorientasi pada masalah, dimana model ini berpusat pada data klien yang didokumentasikan dan disusun menurut maslah klien. Komponen-komponen model dokumentasi POR adalah data dasar, daftar masalah, daftar rencana awal asuhan keperawatan, dan catatan perkembangan.


(39)

1) Fokus catatan asuhan keperawatan lebih menekankan pada masalah klien dan proses penyelesaian masalah daripada tugas dokumentasi.

2) Pendokumentasian asuhan keperawatan dilakukan secara kontinu. 3) Evaluasi dan penyelesaian masalah didokumentasikan dengan

jelas.

4) Daftar masalah merupakan check list untuk masalah klien. Kerugian Model dokumentasi POR (Problem-oriented record) : 1) Dapat menimbulkan kebingungan jika setiap hal harus dimasukkan

dalam daftar masalah.

2) Pencatatan dengan menggunakan bentuk SOAPIER, dapat menimbulkan pengulangan yang tidak perlu.

3) Perawat yang rutin dalam memberikan asuahan keperawatan makin diabaikan dalam pendokumentasian proses keperawatan ini.

c. Model keperawatan POR (Progress-Oriented-Record)

Model keperawatan POR (Progress-oriented-record) merupakan model dokumentasi yang berorientasi pada perkembangan dan kemajuan klien.

d. Model dokumentasi CBE (Charting By Exception)

Model dokumentasi CBE (charting by exception) adalah sistem dokumentasi yang hanya mencatat hasil atau penemuan yang menyimpang dari keadaan normal tubuh. Penyimpangan yang


(40)

dimaksud dalam hal ini menyangkut keadaan yang tidak sehat yang mengganggu kesehatan klien.

e. Model dokumentasi PIE (Problem-Intervension-Evaluation)

Model dokumentasi PIE (problem-intervension-evaluation) merupakan suatu pendekatan orientasi proses pada dokumentasi keperawatan dengan penekanan pada masalah keperawatan, intervensi dan evaluasi keperawatan.

f. Model dokumentasi POS (Process-Oriented-System)

Model dokumentasi POS (process-oriented-system) yang disebut juga dengan model dokumentasi fokus adalah suatu model dokumentasi yang berorientasi pada proses keperawatan mulai dari pengumpulan data klien, diagnosis keperawatan, penyebab masalah, dan definisi karakteristik yang dinyatakan sesuai dengan keadaan klien.

g. Sistem dokumentasi core

Sistem dokumentasi core merupakan sistem dokumentasi pusat yang merupakan bagian terpenting dari sistem dokumentasi dalam proses keperawatan. Komponen sistem dokumentasi core adalah pengkajian, flow sheet, masalah keperawatan, catatan keperawatan atau catatan perkembangan serta ringkasan (informasi mengenai diagnosis, konseling, kebutuhan untuk follow up).


(41)

C. Konsep Supervisi 1. Pengertian

Supervisi berasal dari kata super (bahasa latin yang berarti di atas) dan videre (bahasa latin yang berarti melihat). Bila dilihat dari asal kata aslinya, supervisi berarti “melihat dari atas”. Pengertian supervisi secara umum adalah melakukan pengamatan secara langsung dan berkala oleh “atasan” terhadap pekerjaan yang dilakukan bawahan untuk kemudian bila ditemukan masalah, segera diberikan bantuan yang bersifat langsung guna mengatasinya (Suarli & Bahtiar, 2009).

Kron & Grey (1987) mengartikan supervisi sebagai kegiatan yang merencanakan, mengarahkan, membimbing, mengajar, mengobservasi, mendorong, memperbaiki, memercayai, dan mengevaluasi secara berkesinambungan anggota secara menyeluruh sesuai dengan kemampuan dan keterbatasan yang dimiliki anggota.

Marquis & Huston (2010) mengemukakan supervisi adalah suatu aktivitas pembinaan yang direncanakan untuk membantu tenaga keperawatan dalam melakukan pekerjaan mereka secara efektif. Dari beberapa pengertian tersebut, dapat diambil suatu kesimpulan bahwa supervisi merupakan suatu kegiatan yang mengandung dua dimensi pelaku, yaitu pimpinan dan anggota atau orang yang disupervisi. Kedua dimensi pelaku tersebut walaupun secara administratif berbeda level dan perannya, namun dalam pelaksanaan kegiatan supervisi keduanya memiliki andil yang sama-sama penting (Arwani, 2005).


(42)

2. Manfaat Supervisi

Apabila supervisi dapat dilakukan dengan baik, akan diperoleh banyak manfaat. Manfaat tersebut diantaranya adalah sebagai berikut (Suarli & Bahtiar, 2009) :

a. Supervisi dapat meningkatkan efektifitas kerja. Peningkatan efektifitas kerja ini erat hubungannya dengan peningkatan pengetahuan dan keterampilan bawahan, serta makin terbinanya hubungan dan suasana kerja yang lebih harmonis antara atasan dan bawahan.

b. Supervisi dapat lebih meningkatkan efesiensi kerja. Peningkatan efesiensi kerja ini erat kaitannya dengan makin berkurangnya kesalahan yang dilakukan bawahan, sehingga pemakaian sumber daya (tenaga, harta dan sarana) yang sia-sia akan dapat dicegah.

Apabila kedua peningkatan ini dapat diwujudkan, sama artinya dengan telah tercapainya tujuan suatu organisasi. Tujuan pokok dari supervisi ialah menjamin pelaksanaan berbagai kegiatan yang telah direncanakan secara benar dan tepat, dalam arti lebih efektif dan efesien, sehingga tujuan yang telah ditetapkan organisasi dapat dicapai dengan memuaskan (Suarli & Bahtiar, 2009).

Menurut Suyanto (2009), selain tugas dan fungsi yang dimiliki oleh seorang supervisor keperawatan memadai, supervisor keperawatan juga harus menyadari tentang fungsi supervisor sebagai berikut:


(43)

a. Dalam keperawatan, fungsi supervisi adalah untuk mengatur dan mengorganisir proses pemberian pelayanan keperawatan menyangkut pelaksanaan standar asuhan yang telah disepakati.

b. Fungsi utama supervisi modern adalah menilai dalam memperbaiki faktor-faktor yang mempengaruhi proses pemberian pelayanan asuhan keperawatan.

c. Fungsi utama supervisi dalam keperawatan adalah mengkoordinasi, menstimulasi, dan mendorong kearah peningkatan kualitas asuhan keperawatan.

d. Fungsi supervisi adalah membantu (assistensing), memberi suport (supporting) dan mengajak untuk diikutsertakan (sharing).

3. Teknik Supervisi

Muninjaya (2004) menyebutkan teknik supervisi dapat dilakukan sebagai berikut :

a. Pengamatan Langsung

Supervisi langsung oleh pimpinan ke lapangan bertujuan untuk mengamati kegiatan staf pada saat mereka sedang melaksanakan tugas-tugasnya. Pengamatan dilakukan dengan membandingkan hasil pengamatan dengan standar program. Data atau informasi tentang pelaksanaan suatu program yang diperoleh melalui cara seperti ini mempunyai kualitas yang terbaik (akurat). Syaratnya, harus ada motivasi tinggi pada pimpinan untuk turun ke lapangan dan dilakukan pengamatan secara objektif (dibandingkan dengan standar).


(44)

b. Laporan lisan

Pimpinan juga dapat memperoleh data langsung tentang pelaksanaan suatu program denagan mendengarkan laporan lisan staf atau pengaduan masyarakat. Dengan pengawasan melalui laporan lisan, pimpinan hanya memperoleh informasi terbatas tentang kemajuan program atau laporan kasus penyalahgunaan wewenang oleh staf dari laporan masyarakat. Dalam hal ini, pimpinan juga harus peka dengan raut wajah staf dan cara mereka melapor, jika seandainya laporan yang diterima tidak benar apalagi jika tidak ditunjang dengan data (fakta).

c. Laporan tertulis

Staf penanggung jawab program diminta membuat laporan singkat tentang hasil kegiatannya. Informasi nya hanya terbatas pada hal-hal yang dianggap penting oleh staf. Format laporan staf harus dibuat. Sistem pencatatan dan pelaporan yang secara rutin dibuat oleh staf dapat dimanfaatkan untuk menegembangkan program asalkan laporan tersebut sudah dianalisis dengan baik.

4. Prinsip-prinsip supervisi

Menurut Suyanto (2009), supervisi dapat dijalankan dengan baik jika seorang supervisor dapat memahami prinsip-prinsip supervisi dalam keperawatan sebagai berikut :

a. Didasarkan atas hubungan profesional bukan pribadi. b. Kegiatan direncanakan dengan matang.


(45)

c. Bersifat edukatif, supportif, dan informal.

d. Memberikan perasaan aman pada staf dan pelaksana keperawatan. e. Membentuk hubungan yang demokratis antara supervisor dan staf. f. Harus objektif dan sanggup mengadakan self evaluation.

g. Harus progresif, inovatif, fleksibel dan dapat mengembangkan kelebihan masing-masing perawat yang disupervisi.

h. Konstuktif dan kreatif dalam mengembangkan diri sesuai disesuaikan dengan kebutuhan.

i. Dapat meningkatkan kinerja bawahan dalam upaya meningkatkan kualitas asuhan keperawatan.

Dharma (2003) menyatakan agar dapat memimpin secara efektif, seorang supervisor harus mampu berkomunikasi dengan jelas, mengharapkan yang terbaik dari orang-orangnya, berpegang pada tujuan, dan berusaha memperoleh komitmen. Keempat prinsip ini boleh jadi tidak mencakup semua hal yang dipandang perlu dihayati dan dilaksanakan oleh seorang supervisor. Namun, pengalaman telah menujukkan bahwa keempat prinsip itu paling menonjol di kalangan para supervisor yang efektif.

5. Pelaksana supervisi

Supervisi dilaksanakan oleh atasan yang memiliki kelebihan dalam organisasi. Idealnya, kelebihan tersebut tidak hanya dari aspek status dan kedudukan, tetapi juga pengetahuan dan keterampilan. Berdasarkan hal tersebut serta prinsip-prinsip pokok supervisi, maka untuk melaksanakan


(46)

supervisi dengan baik ada beberapa syarat atau karakteristik yang harus dimiliki oleh pelaksana supervisi (Suarli & Bahtiar, 2009). Adapun karakteristik yang dimaksud adalah sebagai berikut:

a. Sebaiknya pelaksana supervisi adalah atasan langsung dari yang disupervisi.

b. Pelaksana supervisi harus memiliki pengetahuan dan ketrampilan yang cukup untuk jenis pekerjaan yang akan disupervisi.

c. Pelaksana supervisi harus memiliki ketrampilan melakukan supervisi, artinya memahami prinsip-prinsip pokok supervisi serta teknik supervisi.

d. Pelaksana supervisi harus memiliki sifat edukatif dan suportif, bukan otoriter.

e. Pelaksana supervisi harus mempunyai waktu yang cukup, sabar, dan selalu berupaya meningkatkan pengetahuan, ketrampilan dan prilaku bawahan yang disupervisi.

Menurut Suyanto (2009), Supervisi keperawatan dilaksanakan oleh personil atau bagian yang bertanggung jawab antara lain:

a. Kepala Ruangan

Kepala ruangan bertanggung-jawab untuk melakukan supervisi pelayanan keperawatan yang diberikan kepada klien di ruang perawatan yang dipimpinnya. Kepala ruangan mengawasi pearawat pelaksana dalam memberikan asuhan keperawatan baik secara


(47)

langsung maupun tidak langsung disesuaikan dengan metode penugasan yang diterapkan di ruang tersebut.

b. Pengawas perawatan

Ruang perawatan dan unit pelayanan yang berada di bawah unit pelaksana fungsional (UPF) mempunyai pengawas yang bertanggung-jawab mengawasi jalannya pelayanan keperawatan.

c. Kepala bidang perawatan

Sebagai top manajer dalam keperawatan, kepala bidang perawatan bertanggung-jawab untuk melakukan supervisi baik secara langsung atau tidak langsung melalui para pengawas perawatan.

6. Kompetensi yang dimiliki supervisor

Arwani (2005) menyebutkan ada beberapa kompetensi yang yang harus dimiliki oleh supervisor, yaitu sebagai berikut :

a. Kompetensi utama yang harus dikuasai supervisor keperawatan adalah kemampuan memberikan pengarahan dan petunjuk yang jelas sehingga dapat dimengerti oleh staf dan pelaksana keperawatan.

b. Kompetensi kedua adalah supervisor harus mampu memberikan saran, nasihat, dan bantuan yang benar-benar dibutuhkan oleh staf dan pelaksana keperawatan.

c. Kompetensi ketiga adalah kemampuan dalam memberikan motivasi untuk meningkatkan semangat kerja staf dan pelaksana keperawatan. d. Kompetensi keempat adalah kemampuan memberikan latihan dan


(48)

e. Kompetensi kelima bersinggungan dengan kemampuan dalam melakukan penilaian secara objektif dan benar terhadap kinerja keperawatan.

7. Bentuk supervisi klinik keperawatan

Supratman & Sudaryanto (2008) menyatakan model supervisi klinik keperawatan di Indonesia belum jelas seperti apa dan bagaimana implementasinya di Rumah Sakit. Belum diketahui model yang sesuai dan efektif yang dapat diterapkan. Salah satu model supervisi klinik adalah model akademik. Model ini diperkenalkan oleh Farington (1995) untuk membagi pengalaman supervisor kepada perawat pelaksana sehingga ada proses pengembangan kemampuan profesional yang berkelanjutan (CPD/ continuing Profesional Development). Dalam model akademik proses supervisi klinik meliputi tiga kegiatan, yaitu edukatif, suportif, dan manajerial.

a. Kegiatan Edukatif

Kegiatan educative adalah kegiatan pembelajaran secara tutorial antara supervisor dengan perawat pelaksana. Supervisor mengajarkan pengetahuan dan keterampilan serta membangun pemahaman tentang reaksi dan refleksi dari setiap intervensi keperawatan. Supervisor melatih perawat untuk mengeksplore strategi atau tehnik-tehnik lain dalam bekerja (Supratman & Sudaryanto, 2008). Penerapan kegiatan educative dapat dilakukan dengan memberikan bimbingan dan arahan kepada perawat pelaksana pada saat melakukan tindakan keperawatan serta memberikan


(49)

umpan balik. Kegiatan ini dilakukan secara berkelanjutan untuk mengawal pelaksanaan pelayanan keperawatan yang aman dan profesional. Hasil yang diharapkan dari kegiatan ini adalah: perawat selalu mendapat pengetahuan yang baru, terjadi peningkatan pemahaman, peningkatan kompetensi, peningkatan keterampilan berkomunikasi, dan peningkatan rasa percaya diri (Barkauskas, 2000).

b. Kegiatan Suportif

Kegiatan supportive adalah kegiatan yang bertujuan untuk mengidentifikasi solusi dari suatu permasalahan yang ditemui dalam pemberian asuhan keperawatan baik yang terjadi diantara sesama perawat maupun dengan pasien. Supervisor melatih perawat menggali ”emosi” ketika bekerja. Kegiatan supportive dirancang untuk memberikan dukungan kepada perawat agar dapat memiliki sikap yang saling mendukung di antara perawat sebagai rekan kerja profesional sehingga memberikan jaminan kenyamanan dan validasi (Supratman & Sudaryanto, 2008). Penerapan kegiatan supportive dapat dilakukan dengan cara mengadakan pertemuan untuk mendiskusikan suatu kasus atau case conference. Hasil yang diharapkan dari kegiatan ini adalah: kemampuan memberikan dukungan, peningkatan coping di tempat kerja, membina hubungan yang baik di antara staf, kenyamanan di tempat kerja, kepuasan perawat, mengurangi kecemasan, mengurangi konflik, dan mengurangi ketidakdisplinan kerja (Barkauskas, 2000).


(50)

Kegiatan manajerial dilakukan dengan melibatkan perawat dalam perbaikan dan peningkatan standar, contoh: mengkaji standar operasional prosedur (SOP) yang ada kemudian diperbaiki hal-hal yang perlu (Supratman & Sudaryanto, 2008). Fungsi manajerial ini berupa pemeriksaan nilai-nilai profesional dan standar keperawatan dari pandangan individu dan bagaimana mereka menegakkan dengan kebijakan serta visi dan misi dari organisasi. Hal yang sama juga bisa dilihat dari dari pengurangan konflik, pemecahan masalah dan mempromosikan tim kerja kedalam tim multiprofesional dalam bagian fungsi manajerial (Karvinen, 2006).

Swansburg (2000) menyatakan kegiatan manajerial mencakup kegiatan-kegiatan sebagai berikut:

1

1)).. PPeerreennccaannaaaann

Perencanaan dapat didefinisikan sebagai upaya untuk memutuskan apa yang akan dilakukan, siapa yang melakukan, bagaimana, kapan dan dimana hal tersebut dilakukan. Perencanaan merupakan fungsi yang dituntut dari semua manajer sehingga tujuan dan kebutuhan individu maupun organisasi dapat terpenuhi. Perencanaan yang adekuat mendorong pengelolaan terbaik sumber daya yang ada. Dalam perencanaan yang efektif, manajer harus mengidentifikasi tujuan jangka pendek dan jangka panjang serta melakukan perubahan yang diperlukan untuk menjamin kontinuitas pencapaian tujuan oleh unit (Marquis & Huston, 2010).


(51)

2

2)).. PPeennggoorrggaanniissaassiiaann

Pengorganisasian adalah pengelompokan aktivitas-aktivitas untuk mencapai tujuan objektif, penugasan suatu kelompok manajer dengan autoritas pengawasan setiap kelompok, dan menentukan cara dari pengorganisasian aktivitas yang tepat dengan unit lainnya (Swansburg, 2000).

3

3)).. PPeennggaarraahhaann//ppeerrggeerraakkaann

Pengarahan/pergerakan adalah tindakan fisik dari manajemen keperawatan, proses interpersonal dimana personel keperawatan mencapai objektif keperawatan. Manajer keperawatan akan belajar sesuatu dari prilaku manusia. Bawahan adalah manusia seutuhnya yang harus dikelola yang akan memberikan respon terhadap institusi tempatnya bekerja (Swansburg, 2000).

4

4)).. KKoonnttrroollaattaauuPPeennggeennddaalliiaann

Pengontrolan atau pengendalian adalah melihat bahwa segala sesuatu dilaksanakan sesuai dengan rencana yang disepakati, instruksi yang telah diberikan serta prinsip-prinsip yang telah diberlakukan. Manajer perawat akan merealisasikan cara terbaik dalam menjamin kualitas pelayanan keperawatan yang diberikan di ruangan-ruangan. Mekanisme pengontrolan juga mencakup prosedur akreditasi, konsultan, alat-alat evaluasi, laporan dan audit keperawatan (Swansburg, 2000).


(52)

BAB III

KERANGKA KONSEP A. Kerangka Konseptual

Kerangka konseptual penelitian adalah suatu hubungan atau kaitan antara konsep satu terhadap konsep yang lainnya dari masalah yang ingin diteliti (Setiadi, 2007).

Kerangka konsep yang digunakan dalam penelitian ini dikembangkan berdasarkan dokumentasi asuhan keperawatan yang dilaksanakan perawat dan bagaimana supervisi kepala ruangan berpengaruh terhadap pendokumentasian tersebut. Kerangka konsep dalam penelitian ini bertujuan untuk mengetahui pengaruh s upervisi kepala ruangan terhadap kelengkapan dokumentasi asuhan keperawatan. Langkah awal yang dilakukan peneliti adalah melihat sejauh mana perawat melakukan pendokumentasian terhadap asuhan keperawatan yang diberikan.

Independen Dependen

S

Skkeemmaa 33..11 KKeerraannggkkaa KKoonnsseepp PPeenneelliittiiaann

S

Suuppeerrvviissiikkeeppaallaa r

ruuaannggaann::

a. Edukatif b. Suportif c. Manajerial

K

Keelleennggkkaappaann D

DookkuummeennttaassiiAAssuuhhaann K

Keeppeerraawwaattaann::

a. Pengkajian b. Diagnosa c. Perencanaan d. Pelaksanaan e. Evaluasi


(53)

B.Hipotesa Penelitian

Berdasarkan rumusan tujuan dan masalah penelitian, maka dapat dirumuskan hipotesis penelitian sebagai berikut :

Ha : Terdapat pengaruh supervisi kepala ruangan terhadap kelengkapan dokumentasi asuhan keperawatan di ruang rawat inap RSUD Teungku Peukan Kabupaten Aceh Barat Daya.


(1)

V

Vaalluuee ddff

A

Assyymmpp..SSiigg..((22-

-s

siiddeedd)) EExxaaccttSSiigg..((22--ssiiddeedd)) EExxaaccttSSiigg..((11--ssiiddeedd))

P

PeeaarrssoonnCChhii--SSqquuaarree ..115511aa

1

1 ..669977

C

CoonnttiinnuuiittyyCCoorrrreeccttiioonnbb ..002200 11 ..888877 L

LiikkeelliihhooooddRRaattiioo ..115511 11 ..669977

F

Fiisshheerr''ssEExxaaccttTTeesstt ..880066 ..444433

N

NooffVVaalliiddCCaasseessbb

8

800

a

a..00cceellllss((,,00%%))hhaavveeeexxppeecctteeddccoouunnttlleesssstthhaann55..TThheemmiinniimmuummeexxppeecctteeddccoouunnttiiss1111,,2211..

b

b..CCoommppuutteeddoonnllyyffoorraa22xx22ttaabbllee

J

Jeenniiss__KKeellaammiinn**SSuuppeerrvviissii

C

Crroossssttaabb

C

Coouunntt

S

Suuppeerrvviissii

T

Toottaall

B

Baaiikk TTiiddaakkBBaaiikk

J

Jeenniiss__KKeellaammiinn LLaakkii--llaakkii 1111 1122 2233

P

Peerreemmppuuaann 1188 3399 5577

T

Toottaall 2299 5511 8800

C

Chhii--SSqquuaarreeTTeessttss

V

Vaalluuee ddff

A

Assyymmpp..SSiigg..((22-

-s

siiddeedd)) EExxaaccttSSiigg..((22--ssiiddeedd)) EExxaaccttSSiigg..((11--ssiiddeedd))

P

PeeaarrssoonnCChhii--SSqquuaarree 11..887722aa 11 ..117711 C

CoonnttiinnuuiittyyCCoorrrreeccttiioonnbb

1

1..223355 11 ..226666

L

LiikkeelliihhooooddRRaattiioo 11..883377 11 ..117755

F

Fiisshheerr''ssEExxaaccttTTeesstt ..220044 ..113344

N

NooffVVaalliiddCCaasseessbb 8800 a

a..00cceellllss((,,00%%))hhaavveeeexxppeecctteeddccoouunnttlleesssstthhaann55..TThheemmiinniimmuummeexxppeecctteeddccoouunnttiiss88,,3344..

b


(2)

U

Ummuurr**DDookkuummeennttaassii

C

Crroossssttaabb

C

Coouunntt

D

Dookkuummeennttaassii

T

Toottaall L

Leennggkkaapp TTiiddaakkLLeennggkkaapp

U

Ummuurr 2200--2255ttaahhuunn 1133 1177 3300

2

266--3300 1188 1199 3377

3

311--3355 88 44 1122

3

366--4400 00 11 11

T

Toottaall 3399 4411 8800

C

Chhii--SSqquuaarreeTTeessttss

V

Vaalluuee ddff

A

Assyymmpp..SSiigg..((22-

-s

siiddeedd))

P

PeeaarrssoonnCChhii--SSqquuaarree 22..884455aa 33 ..441166 L

LiikkeelliihhooooddRRaattiioo 33..225577 33 ..335544

N

NooffVVaalliiddCCaasseess 8800

a

a..22cceellllss((2255,,00%%))hhaavveeeexxppeecctteeddccoouunnttlleesssstthhaann55..TThheemmiinniimmuummeexxppeecctteeddccoouunntt

i

iss,,4499..

U

Ummuurr**SSuuppeerrvviissii

C

Crroossssttaabb

C

Coouunntt

S

Suuppeerrvviissii

T

Toottaall

B

Baaiikk TTiiddaakkBBaaiikk

U

Ummuurr 2200--2255ttaahhuunn 77 2233 3300

2

266--3300 1177 2200 3377

3

311--3355 55 77 1122

3


(3)

C

Crroossssttaabb

C

Coouunntt

S

Suuppeerrvviissii

T

Toottaall

B

Baaiikk TTiiddaakkBBaaiikk

U

Ummuurr 2200--2255ttaahhuunn 77 2233 3300

2

266--3300 1177 2200 3377

3

311--3355 55 77 1122

3

366--4400 00 11 11

T

Toottaall 2299 5511 8800

C

Chhii--SSqquuaarreeTTeessttss

V

Vaalluuee ddff

A

Assyymmpp..SSiigg..((22-

-s

siiddeedd))

P

PeeaarrssoonnCChhii--SSqquuaarree 44..339922aa 33 ..222222 L

LiikkeelliihhooooddRRaattiioo 44..882299 33 ..118855

N

NooffVVaalliiddCCaasseess 8800

a

a..33cceellllss((3377,,55%%))hhaavveeeexxppeecctteeddccoouunnttlleesssstthhaann55..TThheemmiinniimmuummeexxppeecctteeddccoouunntt

i


(4)

R

RIINNCCIIAANNBBIIAAYYAAPPEENNEELLIITTIIAANN

R

Riinncciiaannbbiiaayyaaddaallaammppeenneelliittiiaanniinniiaaddaallaahhsseebbaaggaaiibbeerriikkuutt::

1. Kertas A4 3 rim x Rp. 30.000,- Rp. 90.000

2. Tinta printer Rp. 40.000

3. Biaya fotocopy literatur Rp. 40.000

4. Penelusuran literatur dan internet Rp. 50.000

5. Penggandaan proposal 3 eks x Rp.10000,- Rp. 30.000

6. Penggandaan skripsi 3 eks x Rp.15.000 Rp. 45.000

7. Biaya transportasi Rp. 800.000

8. Survei Awal Rp. 100.000

9. Biaya pengambilan data Rp. 100.000

10.Biaya ADM komite etik Rp. 100.000

11.Konsumsi seminar Rp. 400.000 +

JUMLAH = Rp. 1.795.000

Biaya tak terduga 10% Rp. 179.500 +


(5)

Maret Nov- jan

4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4 1 2 3 4

1 ACC Judul

4 BAB 1,2,3,4

5 Instrumen

6 Sidang Proposal

7 Revisi

8 Uji validitas

9 Uji Reliabilitas

10 Mengajukan ijin

penelitian

11 Pengumpulan

Data

12 Analisa Data

13 Penyusunan

Skripsi

14 Pengajuan

Sidang Skripsi 15 ujian Sidang 16 Revisi

17 Mengumpulkan

Skripsi

Agustus Sept- 0kt frebuari

JADWAL TENTATIF PENELITIAN

BAB 1,2,3 3

Juli

BAB 1, 2 2

Jenis Kegiatan


(6)

C

CUURRRRIICCUULLUUMMVVIITTAAEE

D

DAATTAAPPRRIIBBAADDII

N

Naammaa :: CCuuttMMuuttiiaaIImmeellddaa T

Teemmppaatt,,ttaannggggaallllaahhiirr :: SSaawwaanngg,,0088OOkkttoobbeerr11998888 J

Jeenniisskkeellaammiinn :: PPeerreemmppuuaann A

Aggaammaa :: IIssllaamm A

Allaammaatt ::JJll..WWaahhiiddiinn,,ddeessaaKKuuttaaTTuuhhaaKKeeccaammaattaannBBllaannggppiiddiieeAABBDDYYAA K

Keewwaarrggaanneeggaarraaaann :: IInnddoonneessiiaa T

Teelleeppoonn :: 008855226600994400338833 E

Emmaaiill ::

O

ORRAANNGGTTUUAA A

Ayyaahh :: TT..RRuussllaannAAhhmmaadd,,SSPP I

Ibbuu :: AAssmmaarraa,,AAmmaa..PPdd

S

Suuaammii :: SSaammssuullKKaammaall A

Annaakk :: MMuuhhaammmmaaddRRaaffiiAAllFFaarrrraass

L

LAATTAARRBBEELLAAKKAANNGGPPEENNDDIIDDIIKKAANN

1

1999944--22000000 :: SSDDNN11SSaawwaannggAAcceehhSSeellaattaann

P

PeennddiiddiikkaannFFoorrmmaall

2

2000000--22000033 :: SSMMPPNN11SSaawwaannggAAcceehhSSeellaattaann

2

2000033--22000066 :: SSMMAANN11BBllaannggppiiddiieeAAcceehhBBaarraattDDaayyaa 2

2000066--22000099 :: AAKKPPEERRPPeemmkkaabbAAcceehhSSeellaattaann 2

2001133ss//ddssaaaattiinnii :: SS11KKeeppeerraawwaattaannFFaakk..KKeeppeerraawwaattaannUUSSUUMMeeddaann

2

2000077--22000088 :: KKuurrssuusskkoommppuutteerrddiiAAKKPPEERRPPeemmkkaabbAAcceehhSSeellaattaann

P


Dokumen yang terkait

Pengaruh Supervisi Kepala Ruangan Terhadap Kelengkapan Dokumentasi Asuhan Keperawatan di Ruang Rawat Inap Rumah Sakit Umum Daerah Teungku Peukan Kabupaten Aceh Barat Daya

2 108 138

Pengaruh Supervisi Kepala Ruangan Terhadap Kelengkapan Dokumentasi Asuhan Keperawatan di Ruang Rawat Inap Rumah Sakit Umum Daerah Teungku Peukan Kabupaten Aceh Barat Daya

0 0 10

Pengaruh Supervisi Kepala Ruangan Terhadap Kelengkapan Dokumentasi Asuhan Keperawatan di Ruang Rawat Inap Rumah Sakit Umum Daerah Teungku Peukan Kabupaten Aceh Barat Daya

0 1 2

Pengaruh Supervisi Kepala Ruangan Terhadap Kelengkapan Dokumentasi Asuhan Keperawatan di Ruang Rawat Inap Rumah Sakit Umum Daerah Teungku Peukan Kabupaten Aceh Barat Daya

0 0 9

Pengaruh Supervisi Kepala Ruangan Terhadap Kelengkapan Dokumentasi Asuhan Keperawatan di Ruang Rawat Inap Rumah Sakit Umum Daerah Teungku Peukan Kabupaten Aceh Barat Daya

0 0 28

Pengaruh Supervisi Kepala Ruangan Terhadap Kelengkapan Dokumentasi Asuhan Keperawatan di Ruang Rawat Inap Rumah Sakit Umum Daerah Teungku Peukan Kabupaten Aceh Barat Daya

0 0 4

Pengaruh Supervisi Kepala Ruangan Terhadap Kelengkapan Dokumentasi Asuhan Keperawatan di Ruang Rawat Inap Rumah Sakit Umum Daerah Teungku Peukan Kabupaten Aceh Barat Daya

0 0 46

Pengaruh Supervisi Kepala Ruangan Terhadap Kelengkapan Dokumentasi Asuhan Keperawatan Di Ruang Rawat Inap Rumah Sakit Umum Daerah Teungku Peukan Kabupaten Aceh Barat Daya

0 0 47

A. Latar Belakang - Pengaruh Supervisi Kepala Ruangan Terhadap Kelengkapan Dokumentasi Asuhan Keperawatan Di Ruang Rawat Inap Rumah Sakit Umum Daerah Teungku Peukan Kabupaten Aceh Barat Daya

0 0 9

HUBUNGAN ANTARA SUPERVISI KEPALA RUANG DENGAN KELENGKAPAN DOKUMENTASI ASUHAN KEPERAWATAN DI RUANG RAWAT INAP RS NUR HIDAYAH BANTUL NASKAH PUBLIKASI - Hubungan antara Supervisi Kepala Ruang dengan Kelengkapan Dokumentasi Asuhan keperawatan di Ruang Rawat I

0 1 19